UTILITY'ler Yorulmaz Yardımcılarımız

• Disket ve kaset

Sinan Vura!

Nedir bu utility denen şey? Nerede hangisini kullanırsınız? Dergimizde durup dinlenmeden oyun açıklamaları, oyunlara kolaylıklar ve ipuçları veriyoruz. Geçenlerde bir düşündüm de, “Acaba bu kadar Commodore 64 kullanıcısı arasında program yapmak isteyen ama gerekli programlara sahip olmayanlar yok mudur?' diye, gerçekten de der gide 64 için hiç yardımcı program tanıtmadığımızın farkına vardım. Oysa en eski ve ve en yaygın ev bilgisayarı olan Commodore 64 için o kadar çok yardımcı program var ki anlatmakla bitmez. Bu arada, yardımcı program yerine demeyi seçtiğimde siz de bu terime alışsanız iyi olur. Utility programları kullanıcıların program yaparken kullandıkları yardımcı programlara verilen genel bir Örneğin bir çizim programı veya disk işlemlerini gerçekleştirmek için kullandığınız programların hepsi bu sınıfa girer. Zaman zaman bu programları dergimizde yayınlıyorsak da genelde çok uzun olduklarından dergide yer almaları pek mümkün olmuyor. Utility programlarını, henüz Amiga programı satmayan, C 64'e sadık bilgisayar dükkanlarında labilirsiniz. 8

Bu yazıda hemen her tür yardımcı programın ne işe yaradığını anlatıp, örnek utility'lerin kısaca tanıtımlarını yapacağım. Daha önceki bir yazımdaki anlattığım oyun türlerinin aksine utility'ler belli sınıflara sokulabilirler. Programların bir çoğu disk işlemlerini kolaylaştırmak için hazırlanmışlardır, bu yüzden disk sürücüsü kullanıcıları oldukça şanslıdırlar. Ama kaset kullanan arkadaşlarımız da umütsuzluğa kapılmasınlar, çünkü onların kullanabileceği utility'lere de örnekler vereceğim. Hem disk hem de kaset kullanıcılarına açık olan utility'ler ise (her ne kadar disklerle kullanımları daha kolay ve yaygın olsa da) bir kaç ana başlık altında incelenebilir. Profesyonel olarak Commodore 64 kulllananların en az bir tane disk sürücüleri vardır. Bu yüzden utility'lerin diskle kullanımları daha kolaydır çünkü, özellikle disk kullanımı için yazılırlar. Sadece disk işlemleri için yazılan utillity'- ler de vardır.

Bir diskten diğerlerine dosya o kopyalamak için yazılmış çeşitli programlar vardır. En eskilerinden birisi olan Turbo Copy ile aynı zamanda tüm disk kopyası da yapılmaktadır. Programların genel amaçları aynı olsa bile özellikleri açısından bazıları tercih edilebilir. Örneğin dergimizde olduğu gibi bir çok diske aynı program çekilecekse, programın kopya sonrasında “Tekrar Yazılacak Mı? diye bir seçenek sunmasını tercih ederim. Aksi taktirde her disk için esas dosya tekrar okunacaktır, bu da korkunç zaman kaybına sebep olur. Programın sunması gereken bir başka özellik de diskler üzerinde çeşitli işlemler gerçekleştirebilmesidir. Örneğin programın kopyalanacağı diskten bazı dosyaların silinmesi veya diskin formatlanması gerekebilir. Demek istediğim bir kopya programı sadece kopya yapmakla kalmamalı, kullanıcıya çeşitli olanaklar da sağlanmalıdır. Tek tek dosya kopyalamak bazen çok yavaş olur. Örneğin tüm bir diskin kopyalanması gerektiği zaman her dosyayı tek tek çekmek insanı oldukça yorar. Bu yüzden back-up utility denen programlar yazılmıştır. Bu utility'ler bir diski olduğu gibi başka bir diske aktarmakta kullanılırlar ve oldukça hızlıdırlar. Programın uzunluğuna göre bir disk en az üç seferde bir deskten diğerine aktarılabilir. Bilgisayarınızın belleği sadece 64KB olduğu bunun bir kısmı da program tarafından kullanıldığı için esas diskten okuma yapıldıktan ve okunan yer diğer diske yazıldıktan sonra diskte kopyalanmayan yerler için tekrar okuma yapılması gerekir. Tabii ki tüm diskler korumasız, yani kopyalalanmaya açık değildir. Korumalı diskleri kopyalamak için hızlı programlar yetersiz kalır. Disklerin korunması için track aralarını yazmak, bazı sektörlere okuma hataları koymak gibi yöntemler uygulanır. Bu tür korumaların üstesinden gelmek için nibbler adı verilen utillity'ler hazırlanmıştır. Yine eski programlardan olan Turbo Nibbler ve Mr. Nibble bu türe örnektirler. Bir diskteki bilgileri olduğu gibi (track arası bilgileri ve okuma hatalarıyla birlikte) diğerine aktaran nibbler'ları durdurmak için de bazı yöntemler geliştirilmiştir. Şimdiye kadar benim karşılaştığım en zorlu koruma GEOS'taydı. Normal nibbler'lar bu programı kopyalamakta çok zorlanırlar ve beceremezler. Zaten bu engelin üstesinden sadece Burst Nibbler adlı program gelebilmektedir. Burst Nibbler, parelel kabloyla çalışmasına ve bilgileri özel bir sistemle okumasına rağmen ama oldukça yavaştır ve bir diski ancak yedi seferde kopyalayabilir. Paralel kablo sistemini kullanan diğer programlar ise, yani back-up ve dosya kopyacıları çok hızlı çalışırlar. Çünkü paralel bağlantı, seri bağlantıdan çok daha fazla bilgiyi tek seferde geçirebilmektedir. DolphinDos kullananlar paralel kablonun nelere kadir olduğunu bilirler. Directory'leri ve disklerin genel görünüşünü düzenlemek için de utility'ler yazılmıştır. Diskle ilgili olarak kopyalama hariç hemen tüm işlemleri gerçekleştirebileceğiniz programlardan biri DiskMaster'dır. Bu programla dosyaların directory'deki yerini değiştirebilir, görünen blok uzunluklarını ayarlayabilir ve directory'nizde belli grup programların arasına ayıraç gibi dosya isimleri koyabilirsiniz. Silme, İsim değiştirme, toparlama gibi işlemleri de bu utility'le kolayca gerçekleştirebilirsiniz. Dosyaların içeriklerini incelemek veya diskteki bir dosyada yazılanları değiştirmek için dergimizde de yayınlanan DiskDoctor gibi programları kullanabilirsiniz. Bu programlar diskte istenilen track ve sektörü gösterip üzerinde işlem yapmanıza izin verirler. Ama eğer henüz acemiyseniz, programlarınızın sağlığı açısından henüz diskteki bu yazıları veya bilgileri değiştirmeyin. Disklerin üzerine koruma amacıyla hatalı bölgeler konuyor demiştim. Eğer siz de bir diskinize böyle hatalı yerler yerleştirmek veya bunların hataları kaldırmak isterseniz Error Editor denen hataları incelemenize yarayan utilility'- lerden edinin. Bu programlarla tüm bir diski değil üzerindeki belli yerleri formatlayabilirsiniz. Örneğin diskin altıncı track'inin sekizinci sektöründe bir hata varsa, sadece bu sektörü formatlayabilirsiniz. Disk işlemlerini gerçekleştirmek için bu kadar programdan bahsettim. Bunların bir çoğunu tek bir paket halinde toplayan programlar da mevcuttur. Örneğin Fast Hack'em adlı utility paketi tüm isteklerinize cevap verecek niteliktedir. Ayrıca Ci28 için de ayrı bir menüsü bulunan bu programlarla 1571 disk sürücüsü işlemlerini de gerçekleştirebilirsiniz. Anlattıklarımı ve bazı başka özellikleri içeren bir utility paketi de Maverick'tir. Diskle ilgili her probleminizi çözecek olan bu programla Burst Nibbler'a gerek kalmadan GEOS'u da kopyalayabilirsiniz.

Dirmestert: Directory değiştirme programı.

GEOS'un sorunu 36. track'teki özel bir yazılımdan kaynaklanır. Normal kopya programıyla GE-OS'u çektikten sonra Maverick'in menülerinden birinde bulunan GEOS parametresiyle 36. track'e gerekli olan bilgiler yazılı.

Parametre'den bahsetmişken, onun da ne olduğunu anlatayım. Bazı programların orjinal disklerinde GEOS'ta da olduğu gibi özel yazılımlar vardır. Normal bir kopya programıyla çekilen program çalışmaz ama parametre kopyalamasıyla yapılan işlemlerden sonra programın çalışması sağlanır. Drisklerden bu kadar bahsettik-

>>>>> 1-6 to

..Disk-Utilities Copy- Programs -.Graphi c- Tools .Char' Sprite Packer” Linker ..Different Tocis ten sonra artık kaSet kullanıcıları için bir kaç utility tanıtalım. Her ne kadar kasetin üzerindeki dosyalarla işlem yapamasanız da kasetle uğraşırken en zevkli konulardan biri hızlı yükleme sistemleridir. Commodore'nun normal yüklemesi bildiğiniz gibi çok yavaştır. Piyasaya İlk çıktığında normal yükleme hızıyla uzun dakikalar alan programlar bir süre sonra Pinky Turbo ile çok daha hızlı olarak yüklemeye başladı. Ama en büyük atak oyun firmalarının yazdığı turbo programlarıyla geldi. Bunlardan bazıları ekran açık olarak ve müzikle yüklenirken, bazıları da kasetin kafa ayarı yüzünden doğru yüklenmeyen yerlerin üzerinden tekrar giderek doğru yüklemelerini sağlıyordu. Dergimizde de bu tür programlara bir kaç örnek yayın- İamıştı. Kaset kullananların en büyük sorunu hiç kuşkusuz kafa ayarı problemiydi. Bunun için de bir kaç program yazıldı. Yeni geliştirilen sistemlerle diskte çok parçada saklanan programlar bile kasete çekilebiliyordu. Diskten kasete normal hızda program çekmek için Copy 202 gibi programlar yazıldı. Her ne kadar oyunların diskten kasede çekilmesini sağlayan utility'ler yazıldıysa da bunlar piyasaya sürülmedi. Utility'leri sadece disk ve kaset programları olarak düşünmek. at gözlüğüyle bakmak olur. Örneğin

Disk Devil v.s.: Century grubunun hazırladığı disk utility'sinin menüsü.

Future Composer: İntro ve demolar için profesyonel müzik hazırlama programı.

Vedat Hallaç'ın kendi bölümünde anlattığı intro'larda kullanacağınız grafikleri hazırlamak için kullandığınız programlarda da utility denir. Grafik programlarına da bir çok örnek vardır. Eğer sadece hi-res kullanmak istiyorsanız yani çizimleriniz tek renk olacaksa Doodle veya Art Studio en iyi seçeneklerdir. Özellikle Art Studio oldukça toplu bir pakettir ve bu programın içinde kendi karakter editörü bile bulunmaktadır. Eğer çok renkli çizim yapacaksanız. Koala Painter, Magıc Paint, Advanced Art Studio veya açıklamasını bu ay Celal Hallac'ın yaptığı Amica Paint'i kullanabilirsiniz. Bu alanda en yetkin program da Amica Painttir. Adından da anlayacağınız gibi Amiga'daki çizim kolaylıklarını 64'te uygulayabileceğiniz bu program renkli çizimler konusunda tüm ihtiyaçlarınızı karşılayabilir. Özel çizim teknikleri kullanan bir utillity olan FLI-Graph ise 8x8'- lik bir kare (kart) içinde tüm renkleri kullanmanızı sağlar. Multi color'daki gibi pikselleri çift kalınlıkta kullanan bu programın bir kısıtlaması ise bir satırda sadece dört renk kullanımına izin vermesi ve ekranın en baştan üç karakterlik yerini kendi amaçları için kullanması ve size buraya çizim izni vermemesidir. Özel çizim tekniklerini sunan bir başka program da İntelPaint'tir. Bu program da multi-color (çok renkli) moddayken çözünürlüğün hi-res'deki kadar olmasını sağlar. Bunu başarabilmek için de ekranı x ekseni üzerinde birer piksel sağa sola oynatır. Bu programla 320x200'lük bir erkanda dört renk kullanabilirsiniz. Yine intro'larda kullanacağınız karakterleri editörlerle hazırlayabilirsiniz. Bu karakterler de yine tek renk (hi-res) veya çok renk (multi) olabilirler. Dergimizde yayınlanan programlar 1x1 ve 2x2'likti ama utility paketlerindeki programla istediğiniz boyutlarda karakter seti li hazırlayabilirsiniz. Oyunlarda veya kendi programlarında kullanacağınız sprite'ları da editörlerle hazırlayabilirsiniz. Dergimizde en çok verilen programlardan biri olan bu editörlerin çeşitli özellikleri vardır. Sprite'ı tek renk veya çok renkli hazırlayabilirsiniz. Programın özelliğine göre sprite'ları arka arkaya göstererek, hazırlanmış bir anımasyonu izlemenizi sağlar. Grafik işlemlerinin bir çoğunu gerçekleştirmenize olanak sağlayan bir utility Three-İn-One adlı programdır. Adında da belli olacağı gibi üç ayrı editörü tek bir programda kullanıcıya sunan bu program modülleri arasında bilgi alış verişi sağlaması bakımından oldukça kullanışlıdır. Müzik ve ses programları ise grafik programları kadar çeşitli değildir. Yine de piyasada bir çok müzik programı vardır. Digitize edilmiş ses kullanan Rock Monitor adlı program normal sesleri de kullanabildiği için sanırım en kullanışlı olandır. Ama bu tür programlar ülkemize getirilirken bazı uzantıları, mesela ses dosyaları çekilmediği için tam olarak çalışamamaktadırlar. Normal sesleri kullanan ve bunları değiştirmenize de olanak tanıyan Future Composer serisindekiler benim en çok kullandığım müzik programlardır. Notaları bloklar halinde tanımlayabilmeniz ve her blokta hangi sesi kullanacağınıza karar vermeniz açısından bu tür müzik programları intro'larda kullanılmak için biçilmiş kaftandır. Arkadaşlarınıza not yazmak için kullanacağınız utility'lerden birini dergimizde de yayımlamıştık. Bu programlara, sayfa halinde düzenlendiğiniz notlari can sıkıcılıktan kurtarmak için çeşitli özelliler eklenmiştir. Hemen hemen tümü müzikli olan programların kimileri ekranda animasyonlu sprite'ların kullanımına olanak tanırken kimleri de ekrana grafik koymanıza izin verirler. Yine not yazmak için programlarınızın başına kayan yazılar eklemek istediğinizde sizin için bu rutinleri hazırlayan utillity'ler de bulunmaktadır. Size kalan sadece yazıyı yazmak ve hangi hızla kayacağını belirtmektir. İntro intro deyip bahsettiğimiz programlar kimi zaman çok yer tutarlar. Bu hem diskteki kullanım alanınızı hem de bilgisayarınızın hafızasını sınırlar. Bu sebeple sıkıştırıcı programlar yazılmıştır. Bu utility'ler programlarınızı tarayarak, yazılım içinde geçen aynı özellikteki yerleri bulur. Örneğin bu kaç yerde “UTİLİTY” kelimesini kullanmışsanız bu yerler özel bir algoritma kullanılarak, çok daha küçük bir alana sığdırılabilir. Program yaparken sadece BA-SİC veya makina dili kullanmıyor olabilirsiniz. Kendi amaçlarınız için özel programlar yazarken, yardımcı yan programlardan da yararlanabilirsiniz. Bu utility'ler de BA-SİC'e yardımcı komutlar ekler. Örneğin dergimizde de bol bol bahsettiğimiz Simons' Basıc adlı program grafik, ses ve genel programlama alanlarında büyük kolaylıklar sağlamaktadır. Bu tür programların bir başka örneği de Sysres adlı utility'dir. Hem disk işlemlerini kolaylaştırması, hem de genel program yapısına yardımcı komutlar sağlaması açısından ben Sysres'i bu tür yardımcı programların tümünden daha çok kullanırım.

Sprite Editor: Oldukça iyi hazırlanmış bir sprite hazırlama programı.

Turbo Nibbler V 4.0: Nibble (4 bit) kopyalama programı.

3 4 > 5 T 8g 3

Eh, umarım anlattığım programları piyasada bulabilirsiniz. Eğer ciddi olarak programlamayla uğraşıyorsanız bunlar sizlere yardımcı olacaktır. :

File Copier (Prism): Bulabileceğiniz en iyi dosya kopyalayıcısı.