OKUR MEKTUPLARI
İPUÇLARI
Sevtaç Aldeniz ve Serkan Yaşar arkadaşlarıma bize bol bol ipucuyla dolu bir mektup yollamışlar. Kendilerine teşekkür ederek ipuçlarını yayımlıyoruz.
Sayın Commodore Dergisi Yetkilileri, Gönderdiğimiz ipuçlarının yayınlanmasını diler, yayın hayatınızda başarılar dileriz. C-64 için ipuçları: PAUSE İÇİN: Army Moves 1: Yana ok tuşu Army Moves 2: Yana ok tuşu Navy Moves 1: Run/Stop tuşu Navy Moves 2: Run/Stop tuşu Pole Position: Space (Joystick hareketsiz) Pole Position 2: Space (Joystick hareketsiz) Thunder Blade: Space Target Renegade: F3 tuşu Stealth Fighter: Run/Stop tuşu Rastan: Space Asterix: F tuşlarından biri Park Patrol: Run/Stop tuşu Em.Hu.Int. Soccer: Commodore tuşu Shanghai Warriors: Run/Stop tuşu Shanghai Warriors: Run/Stop tuşu Microprose Soccer: Run/Stop tuşu Delta: Run/Stop tuşu Seafox: Restore tuşu River Raid: Run/Stop tuşu Helicopter: Run/Stop tuşu Helicopter: Space Italy 90 Soccer: F7 tuşu Gyruss: F7 tuşu Emilio Butragueno Soccer: Run/Stop tuşu Bazooka Bill: F1 tuşu World Cup II: F5 tuşu Battle Valley: Run/Stop tuşu Stormlord: Run/Stop tuşu
Gary Lineker's Hot Shot II: Commodore tuşu Save New York: Commodore tuşu Buck Rogers: Shift tuşu (Uzun süreli pause için Shift/Lock tuşu) BAŞKA İPUÇLARI: Emilio Hughes Int. Soccer: Eğer topu havadan atmak istiyorsanız; mesela soldaki kaleye gol atmak için joystick'i sola doğru iterken fire'a basın. Basarken joystick'i sağa yani gol yönüne çekin. Daha sonra elinizi fire'dan çekin. Eğer topuk pası vermek istiyorsanız joystick'i sola doğru itip fire'a basarken (soldaki kaleye gol atmak için) joystick'i sağa yani gol atmak istediğiniz kalenin tam ters yönüne itin. Daha sonra joystick'i tekrar sola yani gol atmak istediğiniz kalenin yönüne çekip elinizi fire'dan çekin. Not: Fire'a ne kadar uzun süre basarsanız top o kadar hızlı ve ileri gider. Asterix: Eğer Roma karargâhından hapishanenin anahtarını almışsanız, ormanda bir Romalı'ya dokunun, Ve hiç hareket etmeyin. Böylece daha çabuk Roma'ya varırsınız. Kendinizi bir hapishanede bulacaksınız. İçinde bulunduğunuz hücreden çıkıp VI numaralı hücrenin kapısını açın. Böylece Roma'nın içine çıkmış olursunuz. Roma'ya daha çabuk varmak için sakın Roma'da veya Roma kampındaki askerlere dokunup hareket etmemezlik yapmayın. Öldürürler. Not: Bir nesneyi alırken ona dokunup karenin içinde bekleyin. Eğer enerjiniz azsa çoğalacaktır. Sonra nesneyi alın. Game Over: Oyun başlamadan önce H tuşu bir dünyaya, S tuşu bir başka dünyaya gitmenizi sağlar. Eğer bu tuşlardan önce Ç tuşuna basarsanız sonsuz hak, enerji ve ateşiniz olur. Rambo: Silahınızı Space ile değiştirebilirsiniz. Hard'n'Heavy: Space ile oyunu durdurup o an için istediğiniz silahı kullanabilirsiniz. Oyun başlarken bu extra silahların haricinde sonsuz toplarınız vardır. Eğer bu extra silahları istemiyorsanız yine Space'e basın. Eric The Viking: What Now? sorusuna O, diğer soruya da Y ile cevap verirseniz oyun resetlenir. Tekrar oyuna dönmek için SYS 64738 yazın. Usagi: F tuşuna basıp ekran zemin rengini değiştirirseniz sonsuz hakkınız olur. Birinci kademeden ikinci kademeye geçerken dereye gelmeden kılıcınızı kınına sokun ve ikiye ayrılan yoldan birini seçin. Yukarıdaki yol dağ yolu, dümdüz devam eden yol orman yoludur.
Not: Bu hemen hemen her ekranın sonunda olur. Eğer dağ yolunu seçmişseniz mağaradaki ejderhayı öldürdükten sonra bir nesne göreceksiniz. Üzerinden atlayın. Eğer orman yolunu seçmişseniz dereye değmeden taşların üzerinden atlayarak karşıya geçip ormana girin. Silahsız kişilere silah çekmeyin. Lordunuza veya köylülere silah çekerseniz harakiri yaparsınız. Halka silah çekmeyip selam verin. Silahlı kişilere silah çekin. Böylece KARMA'nızı yükseltirsiniz. Eğer halka silah çekerseniz, onlar da kendilerini korumak için silah çekip size saldırırlar. Castle Of Terror: QUIT komutuyla oyunu resetleyebilirsiniz. Fakat tekrar oyuna dönemezsiniz. Oyun kolaylıklarımızın en kısa zamanda yayınlanmasını diler, saygılarımızı sunarız.
Sevtaç ALDENİZ - Serkan YAŞAR
'New Anti da Versi ONS
KAMPFGRUPPE Almanca bir kelimedir ve savaş grubu anlamına gelir. Bu oyunda II. Dünya Savaşı'nda Doğu Cephesi'ndeki bir Alman savaş grubuna komuta ediyorsunuz. Karşınızda eşsiz bir tank savaşı simülasyonu var. Birçok strateji oyunu yapıldı ama böylesine detaylı ve gerçekçi bir taktik simülasyon daha yapılmadı. KAMPFGRUPPE I ve II en iyi taktik simülasyon olma özelliğini hâlâ koruyor. KAMPFGRUPPE'de bir ila iki tabur arasında bir Alman tank birliğine kumanda ediyorsunuz. Tabii iki ila üç tugay arasında bir Sovyet tank birliğine de kumanda edebilirsiniz. Ama karşınızda sayıca çok az ama nitelik olarak çok üstün Alman tankları ve piyadesini bulacaksınız. Zaten amaç Alman olarak oynamak. Böylece meşhur Alman mareşallerinin panzer savaşı taktiklerini deneyip kendi tank taktiklerinizi geliştirmeniz mümkün olabilir. Tıpkı Von Manstein ya da Rommel gibi. Tamamen icon-driven bir konu olduğu için oynamasını da kolay bulacaksınız. Şimdi olayı kavrayabilmek için bir taburun (battalion) yapısını inceleyelim:
BATTALION (tabur)
1 4 1 COMPANY COMPANY COMPANY (bölük) 1 1 1 3Team — 3Team — 3
Gördüğünüz gibi emir verebileceğiniz en küçük birlik takım oluyor. Üç takım bir bölük oluşturuyor. Nedir bir takım? Bir takım tank takımıysa 5 tanktan, hafif makineli piyade takımıysa 30 askerden ya da tüfekliyse 40 askerden oluşur. Öyleyse bir tank bölüğü 3 takımdan yani 15 tanktan meydana gelir. 2 adette komutan tankını eklersek 17 tankımız olur. Locate üzerine click edince karşınıza üniteler çıkar. Diyelim ki elinizde Panther tanklarından oluşan bir C bölüğü var. Locate ile ünite ekranına geçince C bölüğü şöyle görünecektir: C1— 2 Panther C2— 5 Panther C3— 5 Panther Baştaki C bölüğün adıdır. Sonraki sayı bölüğe bağlı grup numarasıdır. O daima komutanlık demektir. Tüm komutanlıklar A0'a bağlıdır. Eğer All üzerine click ederseniz herhangi bir C ünitesine verdiğiniz emir tüm C bölüğü için geçerli olacaktır. Oyunun başında gerçek senaryolardan birini seçebilir veya kendiniz bir tane yapabilirsiniz. Gerçek senaryoda oynamak isterseniz sekiz tane seçeneğiniz var: 1— Bryansk: Güçlü panzerlerinizle Sovyetler'i dağıtmanız çok kolay. Başlangıç için bu senaryoda çalışmanız faydalı olacaktır. 2— Stalingrad: VI. Alman Ordusu Stalingrad'ta mahvoldu. 300.000 asker ve çok sayıda malzeme kaybedildi. Bakalım tarihi değiştirebilecek misiniz? (Aslında Rusları dağıtmanın ve kesin bir zafer elde etmenin bir yolu var? Bakalım ne zaman bulacaksınız.) 3— Kiev 4— Oder: Bu iki senaryoda geniş bir alanda savunma yapmaya çalışıyorsunuz. 5— Charkow: Gene savunmadasınız. 6— Kursk: Operation Zitadelle başarıya ulaşsaydı tüm Sovyet orduları çevrilip yok edilecekti. Böylece Almanlar Rusya'nın hakimi olacaklardı ve II. Dünya Savaşı'nı kazanan taraf olmaları kesindi. Ama bu korkunç tank savaşında o kadar büyük kayıplar verdiler ki bir daha toparlanamadılar. (Yine de Kursk Savaşı'nı kazanmanın yolları var.) 7— Luga 8— Minsk: Bu son iki senaryoda da az miktarda asker ve panzerle sayıca çok üstün kuvvetlere karşı savunma yapıyorsunuz. Özellikle Minsk kendine güvenen oyuncular için. Kendiniz senaryo yapmak isterseniz savaş alanının yoğunluğunu terrain density ile ayarlıyorsunuz. Nehir olmasını isterseniz River Yes'i seçmelisiniz. Sonra senaryonun tarihini veriyorsunuz. Bu 1944 sonu ile 1945 başı olabilir. Buna göre kullanılan malzeme değişiyor. 1944 sonunda yoğun olarak kullanılan Tiger ve Panther tankları ve JPZ-IV, JPZ-VIB tank destroyerleri ile her türlü Sovyet tankını, topunu nesi varsa teknolojik üstünlüğünüzle parçalayabiliyorsunuz ama bu araçlardan fazla bulunmuyor. Sonra birliğinizin tipini seçiyorsunuz. Panzer seçerseniz tank birliği alıyorsunuz. Panzergrenadier ise tank destroyerler ve motorlu piyade birliklerinden oluşuyor. Bunların ayrıca birçok tip anti-tank ve anti-personel topları oluyor. Savunma yapmak için ideal! Infantry seçerseniz işiniz zor. Fazla silahı olmayan çok sayıda askere dayalı bir birliğiniz olacaktır. Çok askeriniz az ağır silahınız olacak. Sovyet tank tugayları karşısında işiniz çok zor. Ne var ki çoğu kez Alman piyadeleri Sovyet tanklarıyla savaşmak zorunda kalmıştır. İyi komutanları olan piyade birlikleri çok güçlü tank birliklerini defalarca püskürtebilmişlerdir. Fakat bu yüksek askerler sayısız kahramanlık ve kendini feda et-
Lü: 40 Jsu-1227 Grenade FACING:
Tunç ŞATIROĞLU melerle sağlanmıştır. En mükemmel simülasyonda bile bu gösterilmez. Burada piyadenin şansı çok çok az. Oysa gerçekte savaşları piyade kazanır. Sonra birliğinizi kuruyorsunuz. Tank, tank destroyer, keşif vb. bölükler alıyorsunuz. Bunları dizdikten sonra T tuşuna basarak harita düzenleyebilirsiniz. Yirmiden fazla yer çeşidi var. Mesela kum torbalarıyla siper yapmak istiyorsunuz. T tuşuna basın ve sonra 40 yazıp return'e basın. Sonra kum torbası koymak istediğiniz yere pointer'ı götürüp sol mouse tuşuna basın. İşiniz bitince sağ tuşa basın. Tabii daha önce senaryo tipini seçmeniz lazım: GERMAN: Çok sayıda Alman birliği kaçan Sovyetleri kovalıyor. GERMAN ASSAULT: Almanlar Sovyet savunma hatlarına saldırıyor. MEETING ENGAGEMENT: Hemen hemen eşit güçte olan taraflar merkezi en çabuk ele geçirmeye ve elde tutmaya çalışıyorlar. SOVIET ASSAULT: Bu sefer Sovyetler Alman savunma hatlarına saldırıyor. PURSUIT: Çok sayıda Sovyet birliği (hatta German Pursuit birliklerinden daha fazla) az sayıda Alman kuvvetlerini kovalıyor. KAMPFGRUPPE'de kullanılan bazı malzemeler hakkında genel bilgi vermek lazım ancak bu konudaki ayrıntıları öğrenmek isterseniz disketinizde Alman araçları (1), Sovyet araçları (2) adında iki dosya halinde bulunuyor. CLI ekranında TYPE 4 veya dosyalarda araç ve gereçler zırhlı araç ve diğer malzemeler olmak üzere incelenir. Zırhlı araçlar çok çeşitlidir: 1— Tanks: PZ.IV, Tiger, T-34/76A, KV-I gibi. 2— Tank destroyers: Tanklardan genellikle daha iyi topları vardır ve ağır zırhlı araçlardır. Fakat topları her yöne dönemediğinden tanklar gibi etkin hücum silahları olarak kullanılamazlar. Marder, JPZ-IV, JPZ-VIB vb. gibi. 3— Assault guns: Zırhsız yumuşak hedeflere atış yapmanıza yarar. STU-H42, Sig-33 gibi. 4— Self propelled artillery: Bunlar yalnız Almanlar'da vardır. Kundağı motorlu toplardır. İstediğiniz yeri menzil içinde olmak şartıyla bombardıman edebilirsiniz. İki tipi vardır: Wespe ve Hummel. 5— Armored cars: Bunlar hafif zırhlı ve küçük toplu fakat çok süratli keşif araçlarıdır. SK-234, Puma gibi. 6— Carriers: Bunlar taşıyıcı paletli araçlardır. Hafif zırhlıdırlar ağır makinelileri vardır. Çok süratlidirler, asker malzeme taşırlar. Tek bir tip carrier vardır: Halftrack. Diğer araçlar ise şöyledir: Truck: Bildiğimiz silahsız basit kamyon. 2— At-Guns: Bunlar anti-tank toplarıdır. 38 mm, 50 mm, 88 mm gibi tipleri vardır. Ayrıca Alman 88 mm Flack (uçaksavar) aynı zamanda bir antitank topu olarak kullanılabilir. (Rommel bu 88 mm Flack'lar ile İngiliz tanklarını perişan etmişti. Bu silahlar Rommel'in 88'likleri olarak da anılırlar.) 3— Inf guns, HE guns: Yumuşak hedef topları. 4— Mortars: Havan topları. 5— HMG, SMG, Rifle: Ağır, hafif makineliler ve tüfek. (20 SMG yalnız on adet hafif makineli var demek değil on adet hafif makineli asker var demektir.) 6— Grenade, Flamethrower ve Panzerfaust: Piyade tarafından ikinci silah olarak (SIW) tanklara karşı sıfır menzilde kullanılır. 7— H-Art, M-Art, L-Art: Bunlar bombardıman etmeye yarayan toplardır. Haritada görünmezler fakat haritadaki her yeri bombardıman edebilirler. Kampfgruppe'de kullanılan emirler: Bir üniteyi üzerine click ederek seçiniz. Ona ekranın alt kısmında çıkan yazılara click ederek emirler verebilirsiniz. Şimdi bu çerçevelerin manalarını inceleyelim: Advance, Move: Hareket etmek için. Advance veya move seçtikten sonra gideceğiniz ilk yerin ve ikinci yerin üzerine pointer'ı götürüp mouse sol tuşuna basın. Tek bir yere gitmek istiyorsanız tek bir yeri seçin. All: All deyince tüm bölüğe emir vermiş oluyorsunuz. Mesela ünitesine emir verirken All derseniz C-4 hemen C-All olacak ve emirleriniz tüm C grubuna verilmiş olacak. Bomb: Önce karargahı seçin (A0). Tüm bombardıman araçları doğrudan karargaha bağlıdır. Ama havan topları için bağlı bulundukları bölük komutanını seçmelisiniz. Mesela C2 2 120 mm Mortar'a ateş et demek için CO 2 SMG'yi seçmelisiniz. Burada amaç aslında basit. Siz bombardıman emrini verince hemen atış başlamıyor. Aradan bir süre geçmesi lazım. Eğer emir karargahtan geldiyse bu süre oldukça kısa oluyor (2 pulse gibi). Ama herhangi bir üniteden emir verildiyse süre 6 pulse oluyor. NOT: Her elde (turn) önce emir veriyorsunuz sonra uygulamaya geçiyorsunuz. Bu aşamada sizin ve bilgisayarın emirleri yerine getiriliyor sizde muharebeyi izliyorsunuz fakat müdahale edemiyorsunuz. İşte bu aşamada oyun 4 parçaya (pulse) bölünmüş. Cancel: Tüm emirleri iptal ediyor. Embark — Debark: Embark ile bir araca adam veya malzeme yüklüyorsunuz ama araçla yüklenecek ünite aynı karede olmalı. Debark ile yükü boşaltıyorsunuz. Passengers: O aracın taşıdıklarını görüyorsunuz. Facing: Ünitenin baktığı yönü değiştirmek. HE: Otomatik olarak A0'ı seçmeye yarıyor. Inspect: O ünitenin gördüğü düşmanlar ve ateş ettiği birlikler görüyor ve değiştirebiliyorsunuz. Locate: Karşınıza bir liste çıkacak. Bu listeden seçtiğiniz birlik derhal karşınıza gelecek. Next: Listedeki sonraki birlik. Objective: Eğer bir üniteyi seçtikten sonra objective dediyseniz onun gideceği yeri görüyorsunuz. Eğer ünite seçmeden objective dediyseniz o zaman haritanın ortasını görüyorsunuz. Yani bir anlamda hedef merkezi ele geçirmek oluyor. Range: O ünitenin atış menzilini ayarlıyorsunuz. Terrain: Haritadan üniteler siliniyor arazi ortaya çıkıyor.
SPEED: 12
View: Seçtiğiniz ünitenin görüş alanını gösterir. Ayrıca D tuşu ile oyun hızını, S tuşu ile ünite hızını ayarlayabilirsiniz. Her ünitenin 40 adet cephanesi var. Yani her ünite en fazla 40 pulse boyunca ateş edebilir. Bu ise 10 turn yapar. Oysa amaç 30 turn sonunda en yüksek puanı yapmak. Bu noktayı aklınızda tutun. Stalingrad'ta lazım olabilir. KAMPFGRUPPE'Yİ iki kişi karşılıklı veya bilgisayara karşı tek kişi oynayabilir. 30 turn sonunda kesin galip taraf belli olmazsa oyun biraz daha devam ediyor. Sonunda galip taraf kesinleşince oyun sona eriyor ve bilgisayarın kuvvetleri de size geçiyor. Sakın şaşırmayın bu oyun bitti demektir. Son olarak oyunun başındaki güvenlik engeline değineceğim. Burada size oyun kitapçığında cevabını bulabileceğiniz bir soru soruluyor. Eğer iki defada doğru yanıtı veremezseniz oyuna başlayamıyorsunuz. Ama bu soruları 96 90'ı için kitaba ihtiyacınız yok. Size sorulan sorular birkaç tiptir ve her defasında en fazla iki haneli bir sayı yazmanız gerekiyor. 1— What is the maximum range of...
Burada size bir aracın max menzili soruluyor. Bu sorunun cevabı eğer araç Alman ise dosya 1 yok Sovyet ise Dosya 2'de. Bu dosyayı Type emri ile okurken aracın isminin yanında ilk sütunda yani max range sütununda gördüğünüz sayıyı vererek oyuna devam edebilirsiniz. 2— What weapon number is
Burada aracın numarası soruluyor. Dosyada bu bilgiyi aracın önündeki numarayı okuyarak bulabilirsiniz. 3— What is the forward armor of... Sizden aracın ön zırhı isteniyor. Dosyada aracın adını bulunca onun FA sütunu ile kesiştiği yerdeki sayı doğru cevap olacaktır. 4- Please type the number X Burada X sayısı neyse onu yazacaksınız. Ama 2 sayısında bazen 2 yazınca doğru kabul edilmiyor. Eh o zaman oyun tekrar yükleyeceksiniz. Geriye iki soru kalıyor. Bunların cevabını da bulmuştum ama kaybettim. Ama 20'den küçük sayıları deneyerek siz tekrar bulabilirsiniz. Bu iki soru şöyle: (Soviet weapon description starts on page ...) ve (The little story can be found on page ...). Evet geriye tanıdığım başka bir engel kalmadı. Artık oynamaya hazırsınız. Savaşlar!
Programın Değerlendirmesi AMIGA-512K
GRAFİK : 5 SES 9 ZORLUK : 8 KURGU : 10 GENEL : 40
C-64 ya da C-128 için SID çipinden daha uygun bir müzik yapma aracı düşünülemez ama bu araçların müziksel yetenekleri tek bir kaynakla sınırlandırılamayacak kadar zengin. Şimdi size bilgisayarınızın ses ve müzik yeteneklerini geliştirmek için, basitten karmaşığa doğru üç yöntem anlatacağız. Bunlar bir hi-fi sistemine bağlanma, stereo SID ekleme ve makinanızı bir MIDI sistemini kontrol etmek üzere kullanmak.
SID ve Hi-Fi Bağlantısı
Ses kalitesini arttırmanın en basit yolu, monitörünüzün cılız hoparlörünü pas geçmek ve bilgisayarınızı hi-fi sisteminize bağlamaktır. Televizyon yerine bir monitör kullanıyorsanız, gereken kablolardan birine şimdiden sahipsiniz demektir (8 pinli DIN soketinden ikili RCA soketine kablo). Bu monitörünüze bağlanan kablodur. Eğer amfinizin bir MONO/STEREO anahtarı varsa, bir ucunda RCA soketi, bir ucunda da RCA jakı bulunan bir uzatma kablosu eklemeniz yeterli olacaktır. Uzunlukları bir ile dört metre arasında değişmektedir. Monitörünüzden ses soketini çıkartın ve uzatma kablosunu sokete bağlayın. Ve amfi kapalıyken, RCA soketini amfinin AUX, TAPE, TUNER ve hatta CD girişlerinden herhangi birine takın. MONO/STEREO anahtarını MONO'ya getirin ve selektör anahtarını da seçtiğiniz girişe göre ayarlayın (örneğin TAPE seçtiyseniz tape monitör anahtarını TAPE konumuna getirin). Bilgisayarınızın kolonundan da duyabilirsiniz. Şimdi istediğiniz ses kalitesini elde etmek için hi-fi sisteminizin tam kontrol ve ekolayzırını kullanabilirsiniz.
Eğer amfinizin bir MONO/STEREO anahtarı yoksa bir kabloya daha ihtiyacınız olacaktır. Bir RCA soket Y kablosuna; tek bir jakı ve iki soketi olacaktır. Yine amfiyi kapatarak, uzatma kablosunun bir ucunu monitör kablonuza, öbür ucunu da Y kablosundaki jaka sokun. Y kablosunun diğer iki ucunu amfinizin sağ ve sol girişlerine bağlayın. Bir monitör yerine televizyon kullanıyorsanız, sekiz pin DIN çiftsoket kablo almanız gerekiyor. Televizyonunuzu görüntü için kullanmayı sürdürün. Yalnızca sesi kısın. DIN soketini bilgisayarın arkasına bağlayın. Yalnızca bir sokete girecektir. Şimdi ses telini bulun ve sesi kısıp her teli, ses üreten bir programı çalıştırırken amfiye takın. Amfinizden ses geliyorsa, uygun yeri bulmuşsunuz demektir. Video teli çok fazla yüksek frekanslı parazit verecektir.
Commodore 1902A monitörü karşımıza şöyle bir problem çıkarıyor. Ses çıkışı ayrı değil. Kablonun iki ucu da DIN fişleri. Bunu kullanabilmek için ses için ayrı bir DIN fişi olan ayrı bir kablo olması gerekir.
SID PROGRAMLARI En iyi ses çipleri ve hi-fi sistemleri bile esnek düzenleme ve beste programları olmaksızın bir işe yaramazlar. Bu tür programlardan bol bol bulmak mümkün. Bu tür programların temel kaynakları kullanıcı grupları, bültenler, informasyon servisleri ve yayınlardır. Muhtemelen iyi SID editörü
Art Hunkins
Craig Chamberlain tarafından hazırlanmış olan Sidplayer idi. Sidplayer için birçok düzenleme Quantum-Link, Compuserve, Delphi ve GEnie gibi telekomünikasyon ağlarında bulunabilmektedir. Bunlar stereo SID ile de çalınabilir. Kuvvetlendirilmiş ve stereo versiyonları ile SID besteci ve aranjörler için önemli bir araç olmaya başladı. Mono, stereo ve MIDI uygulamalarıyla, belki de en yararlı SID informasyon servisi QuantumLink'tir. SID dosyalarının MIDI aracılığıyla çalışabilecek olması da SID besteciliği konusunda ümit veren gelişmelerden biri. SID seslerine stereo eklenmesi de çok önemli bir gelişme. Takılabilen bir kartuş sağ kanal için üç yeni ses sağlar, esas çipten gelen sesler de sol kanala aktarılır. Değişik versiyonları bulunmakla birlikte en iyisi Dr. Evil Laboratories tarafından üretilen SID Symphony Stereo Cartridge sayılabilir. Stereo SID arkasındaki ilke oldukça basit. Biri sağ, biri de sol kanal için olmak üzere iki ayrı Sid Player dosyası bestelenmektedir. Stereo SID Player onları aynı anda çalar. Mono çalıştığınız zaman olduğu gibi, kendi düzenlemelerinizi yapmak istiyorsanız, Chamberlain'ın Enhanced Sid Player'ını kullanmanız gerekebilir. Dosyaları çalmak için stereo performans seçenekleri ile denemeler yapabilmek için Dickenson's Stereo SID Player yeterli olacaktır. Stereo size üç ses daha sağlamakla kalmaz, ses ikilemeleri ve transpozisyonları ile daha zengin sesler elde etmenizi sağlar. Ayrıca stereodan beklediğimiz ses projeksiyonunu ve mekansal ses manipulasyonuna mümkün kılıyor. Pilli SID Symphony Cartridge'ın bağlantısını yapmak oldukça kolay. Önce sesi kısıp ya da kapatıp, normal ses kablosunu amfinizdeki sol kanal girişine bağlayın. Bunun için sol kanal uzatma kablosuyla aynı uzunlukta bir RCA kablosu yeterlidir. Eğer MONO/STEREO anahtarınız varsa, STEREO seçin. Kablonuzu SID Symphony kartuşuna ve amfinizin sağ kanalına bağlayın.
MIDI BAĞLANTISI
Bilgisayarlar ve enstrümanlar MIDI (Musical Instrument Digital Interface) aracılığıyla informasyon alış verişi yaparlar. Bir ya da daha fazla MIDI uyumlu enstrümanı kontrol
eden bir C-64 ya da C-128 ile, yüksek nitelikli ve canlı sesler ve değişik canlı performans seçenekleri elde edebilirsiniz. SFX SES EXPANDER (GÜÇLENDİRİCİSİ) ve YAZILIMLAR
FM ve MIDI'nin güzel ve zengin
seslerini elde etmenin ucuz yolu özellikle 64 ve 128 için tasarlanmış bir kartuşu kullanmaktır - SFX Ses Güçlendiricisi. Bu kartuş İngiltere Commodore tarafından üretilmiştir ve Amerika'da Frean & Music şirketi tarafından dağıtılmaktadır. Güçlendiricinin kendi modülü doksan dolar civarındadır ve FM Beste/Ses Düzenleyicisi yazılımı otuz dolar civarındadır. Beş oktavlık, ayrı bir klavye seksen dolara bulunuyor, ama Beste/Düzenleyicinin kısıtlı nota girme kapasitesi ile bu yatırımın yapılmaya değer olup olmadığı sorulabilir. Klavye burada sadece bir kontrol aracı görevini görmektedir. Ses üretmez ve playback ile ilgili değildir ama kendi FM seslerinizi programlama, saklama ve çalmanın oldukça masrafsız bir yoludur. Bu güçlendirici sistemin eksiklerinden biri de bu dış klavyenin bilgisayar tarafından gerçek zamanda çalınabilmekle birlikte, kayıt edilememesidir. Beste ya da düzenleme yaparken, klavye her biri bir seferde olmak üzere ses perdesi datalarını sağlar. SFX Ses Güçlendiricisi Yamaha sintisayzırlarında bulunan cinsten çipler kullanmaktadır - İki operatörlü basit bir FM sistemi. (Operatör LII ve OPLII) Bir seferde 48 ses bulunabiliyor ve çoğu yüksek nitelikli. 12 seslik üç güçlendirici sesi ve yazılımdaki sesler dışındakileri ne yazık ki kendiniz yaratmanız gerekiyor. Bir seferde dokuz notaya kadar çalınabiliyor ya da altı perde ve beş önceden ayarlanmış vurmalı çalgı olabiliyor. Ton jeneratörlerine (operatör) tremolo ve vibrato eklenebiliyor. Ses editörü (düzenleyici) bir klavye bölünme noktası programlayarak, noktanın üzerindeki ve altındaki perdelerin ayrı ayrı niteliklere sahip olmasını sağlayabiliyor. Örneğin beste sisteminde dokuz sesin her birine ayrı bir renk verip renkleri istediğiniz zaman değiştirebilirsiniz.
Ses editörü sekiz vuruşluk bir perkusyon sequencer ile bir ritm makinasına sahip. Ayrıca on farklı önceden ayarlanmış bateri kiti sunuyor. Sistemin bir dizi ciddi eksiği var. Yazılımı yalnızca, tek bir şarkı içeriyor. Güçlendirici donanımına eşlik eden diskte ise yalnızca üç tane olabiliyor. Besteleme ve Ses Düzenleme programları arasında koordinasyon yok. Birine girebilmek için ötekinden tamamıyla çıkmanız gerekiyor. İki program birbirlerinde üretilmiş şarkıları bile çalamıyor. Özellikle güçlendiricinin beste programıyla yaptığınız düzenlemeleri çalamaması bir talihsizlik. Herhangi bir başka enstrümanı, nota girişi ya da playback amacıyla, sisteme bağlamak için başka bir MIDI arabirimine ihtiyaç duyuyorsunuz. Güçlendiricinin bir arabirim yuvası olmakla birlikte, buraya uyan tek arabirim Datel'in ürettiği SFX arabirimi. Dış MIDI klavyesini ve ritm makinasını sisteme başka bir enstrüman bağlamak için kullanabilirsiniz ama bu noktadan sonra güçlendiriciyi unutup daha esnek yazılımlar kullanmak daha makul olabilir.
DİĞER MIDI DONANIMLARI
Komple bir MIDI sistemine geçiş masraflı olabilir. MIDI uyumlu bir klavyeye (130 dolar ve daha fazlası), 64/128 için bir MIDI arabirimine (50- 100 dolar), bir ya da iki MIDI kablosuna (tanesi 6-8 dolar) ve yazılımlara ihtiyaç duyacaksınız. Klavyenizle hem kayıt hem de playback yapmak için iki kablo gerekecektir. MIDI klavyelerinin büyük çoğunluğu yalnızca mono çıkışa sahiptir. Piyasadaki en ucuz MIDI klavyesi Casio MT-240'tır. Diğer 119 ses ile birlikte çok iyi bir piyano sesine sahiptir. Ön notayı aynı anda çalabilir. Kulaklık girişinin bulunmaması önemli bir eksiklik sayılabilir. Ayrıca ses programlaması da mümkün olmamaktadır. Yine Casio'nun CT-640 modeli, kulaklık girişine, şarkı belleğine ve 465 hazır sese sahiptir. Yalnız onda da ses programlaması yoktur. Yamaha FM MIDI sintisayzırı, stereo hoparlörler, şarkı belleğine, eko sistemine, kulaklık girişine sahiptir. Tuşları küçük olmakla birlikte beş oktavlık sesi vardır. En iyi özelliği iki operatörünün seslerinin kısmen programlanabilir olmasıdır. Tüm özelliklere komple olarak sahip olan klavyelerin fiyatı (Yamaha DX11 gibi) 1000 dolara kadar çıkmaktadır. Yamaha, Korg, Casio ve Roland gibi şirketlerin başka başka ses üretme yöntemleri vardır ve sonuçlar çok değişik olabilmektedir. Varyasyon arıyor ve ses tonuyla denemeler yapmak istiyorsanız en esnek ve açık sistemi kullanmanız önerilir. Arayacağınız en önemli özellik programlanabilme olmalıdır.
MIDI YAZILIMLARI Craig Chamberlain'ın Enhanced
Sidplayer, MIDI tipi, Casio CZ klavyeleri için özel bir versiyona sahiptir. CZ versiyonu, her MONO SID kompozisyonunu CZ klavyelerinde çoğul ses tonlarıyla çalmanızı sağlar. SID ya da MIDI playback seçeneği sunan iki müzik programı da Instant Music ve Advanced Music System. İkisi de, başka başka arabirimler kullanarak MIDI ile müzik yapmanıza olanak verir. Instant Music Casio CZ101 için orkestra edilmiş durumdadır ve geniş bir rock'n-roll kolleksiyonuna sahiptir. Eğer MIDI klavyeniz programlanabilir ve kendi müziklerinizi yaratıp save etmek istiyorsanız, bir librarian ya da librarian/editor programına ihtiyaç duyacaksınız. Bu programlar belli klavyelerle uyumlu olarak üretilirler ve 64 ve 128 ile ses yaratmanıza ve düzenlemenize olanak sağlarlar. Kendi sahip olduğunuz MIDI klavyesi ile uyumlu olanı almak en akıllıca seçimdir. Bu nedenle programlanabilir bir sintisayzır alırken, editor/librarian yazılımları bulunanından almaya özen gösterin. Belli başlı müzik mağazalarında özel MIDI departmanları bile açılmaya başlamış durumda. Buralarda size her konuda yardımcı olmaya ve yol göstermeye hazır uzman satıcılar çalışıyor. C-64 ve C-128 ilk bakışta görünenden çok daha fazla ses ve müzik yeteneğine sahip. Tüm bu araçlarla müzikteki yaratıcılığınızı arttırmanız mümkün olacaktır. Bol müzikli günler!