Stereo-SID
Daha evvel hiç hayal ettiniz mi? Bilgisayarımızın altı bağımsız ses kanalı olsaydı ve bunları stereo olarak kullanabilseydik! STEREO SID devremizle bu hayalinizi gerçekleştirebilirsiniz.
Her şey eninde sonunda sınırına ulaşır diye düşünülürdü eskiden. Fakat son zamanlarda Commodore 64'ün SID kanalları ile ilgili yeni uygulamalar insanı hayretten hayrete düşürüyor. Gerçekten de sınıra çoktan ulaşıldığını düşünenler şimdi büyük bir şaşkınlık içindeler. Bu yazımızda size Batı Almanya'da yapılmış çok ilginç bir uygulamayı aktaracağız. Bu uygulama ile Commodore 64 ikinci bir SID çipine daha kavuşuyor. Böylece yalnızca altı bağımsız ses kanalına sahip olmuyoruz; iki SID'in çıkışları ayrı olarak verildiği için gerçek stereo ses efektleri elde edebiliyoruz. Artık yeni uygulama alanlarını düşünebiliriz. Diyelim ki aynı tonu hem sağ hem sol kanala aynı şiddette gönderdik, bu durumda sesi tam ortada algılayacağız. İki kanalın ses şiddet oranlarını farklılaştırırsak ses yavaş yavaş bir tarafa doğru kayacaktır. Şayet iki kanal arasında belli bir zaman farkı (faz kayması) yaratırsak odamızın sınırları kalktığı ve sesin açık alanda yayıldığı hissine kapılırız. Bu kadarla da bitmiyor; şayet zaman farkını arttırırsanız bu sefer de HALL ve ECHO efektleri elde etmeniz mümkündür. Veya ses çıkış katınızı MONO pozisyonuna getirip aynı anda tek kanaldan altı ayrı sesi kullanabilirsiniz. Müzikle yoğun şekilde uğraşanlar için daha birçok değişik imkân sunmakta bu uygulama. Görüldüğü gibi ikinci SID, imkânların iki katına çıkmasından çok daha fazlasını getiriyor. Gelelim ekstra SID'in nasıl programlanacağına: SID'in yerleştiği adres bölgesine göz atarsak ($D400-$D7FF) orada daha henüz boş olan yerlerin bulunduğunu görürüz. Aslında SID'in gereksinimi yalnızca 29 byte'lık bir bölgedir; fakat kendisine 1024 byte'lık bir yer ayrılmıştır. Daha da dikkatli incelersek SID'in hafızalarının her 32 byte'ta bir tekrarlandığını görürüz. STEREO SID'in dizaynı başka bir görünüme yol açıyor. Artık 32 byte sonra ilk SID'in hafızalarının tekrarıyla değil yeni SID'in hafızalarıyla karşılaşacağız. Yani SID II'nin başlangıç adresi SID I'e göre 32 byte ilerde olacaktır. Programlarımızda kullanacağımız adresler ise SID I için tanıdık olan $D400 (54272), SID II için ise $D420 (54304)'tür. Aynı numaralı hafızaların fonksiyonu her iki SID için aynıdır; yalnızca her birinin arasında 32 byte'lık bir fark vardır. Yazımızın hemen bitişiğinde bulunan ufak bir test programı STEREO SID'in tüm fonksiyonlarını yapıp yapmadığını kontrol etmenize yarayacaktır. Bu programda da göreceğimiz gibi Stereo SID'in programlaması getirdiği yeni olanaklara kıyasla oldukça basittir. Gelelim STEREO SID'in montajını nasıl gerçekleştireceğimize... Devrenin şemasında görüldüğü gibi iki SID (MOS 6581) çipi kullanılmıştır; bunlar SID I ve SID II (IC 2)'dir. Dikkati çeken başka bir nokta da bunların birçok bağlantıları ortak kurulmuştur. Fakat gene de farklı olan bağlantılar var. Özellikle dört tanesiyle başlayalım; bunlar CAP 4A, CAP 1B, CAP 2A ve CAP 2B'dir. IC2'nin bu bacaklarına ve C2 kondansatörleri bağlanmıştır. Bu bağlantıya gerek yoktur, çünkü bu kapasitörler bilgisayarların ana plaketinin üzerinde vardır; 1'den 4'e kadar olan kontak uçları bu bağlantıları bilgisayarın plaketine iletmektedir. IC2'nin PotX ve PotY girişlerini ayrıca iki analog dijital çevrimi için kullanabilirsiniz. Devremizin bilgisayar plaketi ile olan 28 bacaklık bağlantısı tümüyle dolu olduğu için bu girişler devrenin üzerinde bırakılmış ve kullanıcının isteği doğrultusunda bir bağlantı yapması sağlanmıştır. Yerleştirme planımızda bu girişler ayrıca işaretlenip belirtilmiştir.
Gelelim her iki SID'in ayırt edilmesine ve tek tek program tarafından seçilmesi işlemine. Daha evvel SID'in seçilmesi için kullanılan CS sinyali (8 numaralı bacak) burada gene kullanılacaktır. Fakat bu sefer bu bölgede tek SID değil iki SID adreslenecektir. Adresleme aralığını 32 byte olarak belirlemiştik; 32 rakamı ikinin 5'inci kuvveti olduğuna göre A5 sinyalini de her iki SID arasında seçim yapmak için kullanacağız. Her iki SID'in doğru olarak seçilmesinde gerekli olan bu karışık sinyallerin üretilmesini IC3 üstlenmiştir. 74LS138N tipindeki bu çipin asıl görevi 3'ten 8'e Decoder/Multiplexer işlemleridir. Adı bu kadar kompleks olsa da yaptığı iş öyle değildir. Olayı daha iyi belirleyebilmek için bu elemanın iç yapısını verdik. Adres sinyallerinden oluşmuş 3 bitlik bilgi bu elemana girer ve bu bilginin gösterdiği (0 ile 7 arası) numaralı çıkış şaseye çekilir. Şemada görüldüğü üzere A4 ve A2 zaten şaseye çekilmiş durumdalar; açıkça görülmektedir ki A0 (yalnızca) Q0 ve Q1 çıkışlarını etkileyecektir. Bunlardan başka çipin çıkış sinyali üretip üretmemesini belirleyen üç giriş vardır. Bunlardan E1 ve E2 şase seviyesinde (low active), E3 ise şase seviyesinde olmadığında çıkışta sözü edilen sinyaller oluşur. Şimdi şemamızı daha dikkatli inceleyelim: Chip-Select sinyali E1'e şase seviyesinde ulaştığı zaman A5'in de yardımıyla SID'lerden birinin seçilmesi gerekiyor. A5 sıfır seviyesindeyken IC4 seçilir, bir durumunda ise aktif olur.
Şu anda kesin olarak her bir SID'in nasıl aktive edildiğini öğrenmiş bulunuyoruz. Fakat bilmediğimiz bir şey var; ses bilgisi stereo kuvvetlendiricimize (müzik seti veya başka bir amplifikatör katı)
nasıl ulaşacak? Şayet herhangi bir şekilde Commodore devresini görmüşseniz SID'in ufak bir ara kuvvetlendirici kat üzerinden AUDIO/VIDEO çıkışına bağlı olduğu dikkatinizi çekecektir. Benzeri bir ara kuvvetlendirici katı biz de ikinci ses kanalımız için monte etmeliyiz. Zaten şemada görülen transistör ve çevresindeki birkaç eleman sözünü ettiğimiz ara kuvvetlendirici katı oluşturmaktadır. Bu katın bilgisayar plaketi ile bağlantısı bir elektrolitik kondansatör üzerinden AUDIO IN sinyali için bulunan hattı kullanarak yapılıyor. Tabii böyle bir durumda bilgisayara ekstra ses girişi, bilinen AUDIO/VIDEO port'u üzerinden yapılamıyor, fakat normalde çok az kullanım alanı bulan bu girişi daha yüce bir amaç uğruna kurban etmekte bir sakınca görmedik. İşimiz henüz burada bitmiyor; bilgisayarın plaketi üzerinde bulunan kondansatörünü bir telle kısa devre edip lehimlerseniz, artık SID II'nin kuvvetlendirilmiş ses çıkışı doğrudan AUDIO/VIDEO port'unun 5 numaralı pin'ine ulaşacaktır. Bu arada çoğunuzun farketmiş olabileceği bir olay AUDIO/VIDEO port'unun giriş ve çıkışlarında eskisine göre bazı farklılıklar olacağı. AUDIO/VIDEO port'unun yeni şekli yazımızla birlikte verilmiştir. Şekil port'a dıştan bakıldığında görüldüğü gibi verilmiştir. Bağlantı kablosu olarak kesinlikle standart 5'li ara kablo kullanmayın!!! Çünkü böyle bir durumda müzik setinize ses bilgileri dışında görüntü ve renk bilgileri de taşımış olursunuz. Böyle bir durumda hangi aletin daha önce zarar göreceğini kesin olarak kestirmek güçse de, hiç hoş olmayan bir durum doğacağı aşikâr. Bu yüzden, orada yalnızca ses sinyallerini taşıyacak bir ara kablo yapmanız veya yaptırmanız gerekmektedir. Plaketimiz tek taraflı olduğu için çok büyük karışıklıklar içermiyor. Gerekli malzemelerin hepsinin adı bu yazının sonunda yer alan malzeme var. Plaketi kendisi yapacak olanlara kolaylık olması bakımından ters basılmış olarak verdik. Plaketi oluşturduktan sonra 0.8 mm'lik matkapla delikleri delin. Malzemeleri yerleştirirken dikkat etmeniz gereken bir husus da IC2'nin altındaki tel köprünün soketinden daha evvel lehimlenmesi gerektiği. A5 sinyali bizim devremize basit olarak ulaşamadığı için bu sinyali bilgisayar plaketinin üzerinde bulup bir tel yardımıyla devremize taşımalıyız. Bu sinyalin nerede bulunacağı resimde gösterilmiştir. Şayet bilgisayarınızda SID soketi değil ise işiniz biraz daha zorlaşacak demektir. SID'i yerinden sökmek için ince uçlu düşük güçte bir havyaya ve lehim pompasına ihtiyacınız olacak demektir. Bu aletleri kullanabilmek oldukça hassas eller ve beceri istiyor, yoksa bilgisayarınızın plaketini kavurup bütün aleti tanınmayacak hale sokmanız işten bile değil. Bütün bacakların lehimlerini temizledikten sonra (ki buna yüzde yüz emin olun yoksa bilgisayarın plaketini kırarsınız!!!) ince uçlu bir tornavidayı SID'in altına sokun ve kaldıraç usulü kanırtarak çipi sökün. Aslında bu işi tecrübeli ve bilgili birine yaptırmanızı tavsiye ederiz. Başka bir tavsiyemiz ise söktüğünüz yere takacağınız soketi kaliteli tipte seçmeniz. Yarın öbür gün başka bir uygulama için bilgisayarınızın plaketine el attığınızda bu soket size sorun olmasın. STEREO SID devresini bu sokete monte edebilmek için devremizden 28 tane (2x 14) uç çıkmaktadır. Bu uçlar devremizin lehim tarafından çıkacaktır. Piyasada bu amaca hizmet edebilecek çeşitli uçlar bulunabileceğinden kesin bir sınırlama koymuyoruz. Dikkat edeceğiniz hususlar uçların sokete girmeyecek kadar kalın olmaması ve ucuz soketlerin bu takma işlemi sırasında hemen deforme olup temassızlıklar yaratıp baş ağrılarına neden olmaları. Bu konularda ne kadar doğru seçim yapabilirseniz devrenizi o kadar çabuk ve rahat monte edip çalıştırabilirsiniz. Şimdi ilginç bir sorunumuz var: SID çipini nereden bulacağız? Bu sorunu en yakın TELETEKNİK bayisine danışın veya doğrudan TELE-TEKNİK'e gidin. Benim bildiğim, genelde yedek parça olarak stoklarında belli bir miktar bulundurdukları, fakat olur ya siz gittiğinizde stok geçici olarak tükenir. Gene de çok zorlanacağınızı tahmin etmiyorum. Bir de değişik SID'ler hakkında bilgi verelim. Tüm SID'ler aynı çalışmıyor; mesela eski üretim SID'lerde filtre yapısı daha farklı ve gürültü oranı daha yüksek; bu yüzden aynı müzik parçası değişik SID'ler tarafından (çok çok küçük de olsa) farklı çalınabilir. En son tiplerinde (6581 yazısının hemen arkasında R3 yazıyor) bütün sorunların giderilmiş olduğunu söyleyelim. STEREO SID'in fonksiyonlarını denetlemek için verdiğimiz test programını kullanabilirsiniz. Bu programı yazıp çalıştırdıktan sonra her iki kanaldan üç değişik akor çıkacaktır ve sizin space tuşuna basmanızı bekleyecektir. Burada verdiğimiz uygulama örneğiyle Commodore 64'ten nasıl bir Stereo Sesli Bilgisayar elde edebileceğinizi gösterdik. Geri kalanı ise sizin yaratıcılığınıza bırakıyoruz. Denenecek o kadar çok şey var ki. Deneyin ve hepsini bulmaya çalışın. Mesela çılgınca bir müziği tam stereo ayrımıyla programlayın ve bunu
'la programlayın ve bunu
2x200W'lık müzik setinde çalıp yaratıcılığınızın tüm zevkine varıp, HALL ve ECHO efektleri elde etmeye çalışın. Veya mesela bir sesi bir kanaldan başlatın ve öteki kanala doğru yollayın. Yaptığınız en güzel STEREO müzik parçalarını bize yollayın, merakla bekliyoruz. Dİ
MALZEME LİSTESİ
Yarı iletken: 2 6581 SID, IC2 1 74LS138N; IC3 1 BC
Kondansatörler: C1, C2 4 4 nF; 1 10 mikrofarad/25V (Elko); C4
Rezistanslar: R1 1 10 kOhm; R2 Diğer: 3 IC soketi (28 bacak için) 1 IC soketi (16 bacak için)
2 grup uzatma telleri (14'lü ve entegre devre ile aynı bacak aralıklı).