Bu sayfadaki yazılar
Sayfanın metni
Sayfa 21
Tolerans Rengi (D)
Zemin Rengi
(A) 2 Renk (C) (B)
ŞEKİL-1
Şekil 1'de doğru şekilde tutulmuş (değer renkleri sol tarafta, tolerans rengi ise sağ tarafta) bir direnç ve renklerin direnç üzerindeki dizilimi görülüyor. Uygulama 1: Üzerindeki renkler Turuncu-Beyaz-Kırmızı-Altın Rengi olan direncin değerini birlikte bulalım.
Önce direnç üzerindeki renkleri yukarıdan aşağıya doğru sıralayıp, tablodaki değerlerini karşılarına yazarsak işi büyük ölçüde kolaylaştırmış oluruz. 1. Renk-Turuncu - 3 2. Renk-Beyaz - 9 3. Renk-Kırmızı - 10^2 4. Renk-(Tolerans Rengi) - %5 Evet yine bir açıklama, tabloda sizin de dikkatinizi çekmiş olmalı her hangin bir değer ve bir de çarpım katsayısı olmak üzere iki karşılığı vardır. Direnç okunurken son değer rengi yerine o renge ait çarpım katsayısı yazılır. Son değer rengi direnç üzerindeki ikinci ya da üçüncü renk olabilir. Bu noktayı aydınlatmakta fayda görüyorum. Değeri 0-10 OHM arası (10 OHM hariç) olan dirençler istisnadır. Yani şimdiye kadar anlattıklarımız ve bundan sonra anlatacaklarımız 0-10 OHM arası dirençler için geçerli değildir. Bu dirençlerde üçüncü renk olan çarpım katsayısı olmadığı için sadece iki tane değer rengi vardır ve çarpım katsayısı ikinci rengin değeridir. Bir de bazı devrelerde tasarımdan dolayı 1 OHM'dan küçük direnç değerlerine ihtiyaç duyulur ki mesela bu 0.47 OHM'luk bir direnç olabilir. Bu tür dirençlerin değerleri renklerle ifade edilmez ve direncin üstüne direkt olarak yazılır. | C-Çarpım Katsayısı — (Formül-1) Yukarıdaki kısa formülde de görüldüğü gibi eğer biz sadece değer rakamlarını bilirsek çarpım katsayısını kolayca hesaplayabiliriz. Bir diğer formül de en azından pratiğinizi geliştirip, hesap kitap yapmadan direnç okuyana kadar sizlere yardımcı olacaktır. (Formül-2) Formül 2'deki sembolleri açıklayacak olursak; R (Resistance) — Direncin değeri (OHM) A, B, C ise sırasıyla 1, 2 ve üçüncü değer renkleridir. Eğer örneğimizi Formül 2'ye uygulayacak olursak; A- Turuncu - 3 B- Beyaz - 9 C-Kırmızı - 2 O halde R=(3x10^9)x10^2= 39 x 100 = 3900 OHM = 3.9 KOHM olarak bulunur. Bütün ölçü birimlerinde olduğu gibi kilo 10^3, mega 10^6 kat anlamına gelir. Bulduğumuz değer olan 3900 OHM direncin mutlak değeridir. Yani tolerans katsayısı dikkate alınmadan hesaplanmış olan değerdir. Bu direncin gerçek değeri hangi sınırlar arasında değişiyor bir göz atalım. T=(RxD) (Formül 3) Formül 3'te gördüğümüz semboller; R - Değerini bildiğimiz direnç D - Tolerans katsayısı (Şekil 1'e bakınız) Bu formülü kullanarak D (Tolerans katsayısı) = %5 (Altın Rengi) olan direncin toleransını bulalım; T = (3900 x 0.05) = 195 OHM Not: Tolerans formülüne direnç değerini OHM olarak koyarsak sonucu OHM, KOHM olarak koyarsak sonucu KOHM olarak buluruz. Bu demektir ki bizim direncimizin değeri 3900-195 OHM ile 3900+195 OHM arasında olabilir. Yani fabrikadan çıkan 3900 OHM'luk ve %5 toleranslı bir direncin değeri herhangi bir ölçü aleti yardımıyla ölçüldüğünde okunacak değer 3705-4095 OHM arasında bir değer olabilir. Bunun sebebi daha evvel açıkladığımız gibi sadece fabrikadaki üretim hatlarında değil ortam koşullarında da ileri geliyor olabilir. Yani aynı direnci farklı sıcaklığa sahip ortamlarda hassas bir ölçü aleti ile ölçtüğümüzde okuyacağımız değerler farklı olacaktır. Uygulama 2: İsterseniz ikinci olarak da üzerindeki renkler yerine değeri verilen bir direncin renklerini bulalım. Böylece şimdiye kadar verdiğimiz bilgileri kullanmış ve onları pekiştirmiş olacağız. Sınır değerleri 17100-18900 OHM arasında değişen bir direncin üzerindeki renkler soruluyor olsun. Burada ilk bulmamız gerekenler tolerans katsayısı ve mutlak dirençtir. Tolerans katsayısına T, mutlak dirence R dersek; 17100=R-RxT 18900=R+RxT şeklinde iki bilinmeyenli iki adet denklemimiz olur. Bunları taraf tarafa toplayacak olursak -RxT terimi ile +RxT terimi birbirini götürür ve geriye 360000 = 2 x R gibi bir denklem kalır ki buradan mutlak direnç olan R'yi 18000 OHM = 18 KOHM olarak buluruz. Bulduğumuz bu R değerini iki denklemden birinde yerine koyarsak; 17100 = 18000-18000 x T olur ve T buradan 0.05 yani %5 olarak bulunur. Şimdi sıra R= 18000 OHM'luk ve T=%5'lik direnci renkler ile ifade etmeye geldi. Formül 2'ye göre A x C idi. Burada A değeri 1'dir. Çünkü Ax10=18 olamaz, değerliği 1,8 olan bir renk yoktur. B=8 ve R=(1x10+8)x10^2 O halde birinci renk kahverengi, ikinci renk gri, üçüncü renk turuncudur. T yani tolerans katsayısı %5 olduğu için dördüncü renk altın rengidir. Evet arkadaşlar, bu aylık bize ayrılan köşe bu kadar. Gelecek ay yine bu köşede çeşitli direnç bağlantıları ve bunların hesapları üzerinde duracağız. O zamana kadar sizlere tavsiyem pratiğinizi geliştirmek için sık sık örnekler çözmenizdir. Bu konuları iyi kavramanız ileride sizin açınızdan çok yararlı olacaktır. Gelecek ay yine bu köşede buluşmak üzere hoşçakalın...
Klavyeyle gezinmek için ← ve → tuşları.
Sayfa 20
ne göre akım ya da gerilim sınırlaması yapan elemanlardır. Herhangi bir akım ya da gerilim kazancı yoktur. Kuvvetlendirme (amplikasyon) işlemi yapmaz. Direnç büyüklüğünün birimi OHM'dur. Aranızda ekstra bilgi edinmeye meraklılar olabilir, hemen belirtelim 1 OHM uzunluğu 106.3 cm, kesiti ise 1 mm² olan bir cıva sütununun 0 C'deki direncidir. OHM ise direnci ilk keşfeden kişinin adıdır.
TEKNOLOJİK BİLGİ
Günümüz teknolojisine ayak uydurmayı başarabilen pozitif bilim dallarından biri olan kimya alanında çalışmalarla dirençlerin boyutları çok ufaltılmış ve miniden mikroya inmek başarılmıştır.
yazıları araştırıp, okumanızı tavsiye ederim) Örneğin genelde sıcak bir ülke olan Amerika'da üretilen bir telsizin kutuplarda -80 dereceye varan sıcaklarda çalışması için oldukça hassas bir yapıya sahip olması ve özel elemanlardan üretilmesi gerekir. Dirençler elektroniğin en çok kullanılan elemanıdır. Herhangi bir devreye şöyle bir göz attığınızda göreceğiniz elemanların çoğunluğu büyük ihtimal-
-le dirençtir. Ayrıca dirençler mikroçiplerin içinde de bol miktarda bulunur. Bunun nedeni aktif elemanlar olan yarı iletkenlerin çalışma sınırlarının (çalışma akım ve geriliminin) belirlenmesidir. Mesela bilgisayarınızın power led'i bir direnç yardımıyla yanmakta-
Bugün elektronikte kullandığımız dirençlerin büyük bir bölümü karbon kimyasının birer ürünüdür. Çeşitli karbon bileşikleri kullanılarak değişik güç ve değerlerde dirençler imal edilmektedir. Bir de metal-film dediğimiz dirençler vardır ki bunlar çok hassas devrelerde kullanılır. Bu dirençler ortam şartlarındaki değişikliklerden çok az etkilendikleri için çok küçük tolerans sınırlarına sahiptir. İletkenler ısıtıldığı zaman, iletken içindeki atomların hızları arttığı için atomların hareketinde görülen bozukluklar iletimi azaltır, yani direnci arttırır. Bu kural tersinedir, yani tersi de geçerlidir. Bu demektir ki düşük sıcaklıkta iletim artar, direnç azalır. (Bu konuda süper iletkenlikle ilgili bir dirençler en az iki ana renk içerir, bir de bunun yanında tolerans sınırını gösteren bir renk vardır. Genel tanımından da bildiğimiz gibi tolerans müsaade sınırı anlamına gelir. Her ne kadar günümüz teknolojisi ileri bir düzeyde ise de seri üretimdeki ufak hatalar kaçınılmazdır. Günde yüz binlerce direnç üreten firmalar elektroniğin bu ucuz elemanının tolerans sınırlarını küçülttükleri takdirde hem üretim kapasitesi hem de maliyet artacaktır. Sanırım bu da tolerans sınırları karbon bileşimli dirençlere göre çok daha küçük olan metal-film dirençlerin neden daha pahalı olduğunu açıklamaya yeter. Direnç okunurken dikkat edilmesi gereken kurallar: Öncelikle bir direnci okurken direnci tutuş şekline dikkat etmemiz gerekir. Dirençler daima tolerans rengi sağda olacak şekilde tutulur. Tabii ki sizlerin aklına hemen şu soru geldi — direnç değerini ifade eden renklerle toleransı belirten renkleri nasıl birbirinden ayırt edeceğiz? — Aşağıdaki tabloya şöyle bir göz atacak olursanız direnç değerini ifade eden renklerin 0-9 arası rakamlarla belirtildiğini, tolerans renginin ise gümüş rengi-altın rengi ya da renksiz olan zemin rengi üzerine sürülmüştür ki bu renk yeni zemin rengi okumayı kolaylaştırmak içindir, bir değer ifade etmez ve direnç okunurken dikkate alınmaz. Genelde açık bir renk olan zemin rengi değişik renklerde olabilir.
dır. Adaptörden bilgisayarınıza giren 5 volt bir direnç yardımıyla led'lerin (light emitting diode-ilerdeki sayılarda diotlar bölümünde açıklanacaktır) ışıldama gerilimi olan yaklaşık 2 volta düşürülmektedir. Eğer bu 5 volt direnç olmaksızın led'e bağlanırsa led'in baraj gerilimi (dayanabileceği en yüksek gerilim) aşılmış olacağı için led bozulacaktır. Dirençler genellikle ufak silindirler şeklindedir. Direnç değerleri dünya çapında standart olup bu değerler en az iki tane olmak üzere renklerle ifade edilir. Birazdan bu değerlere ait tabloyu ve direnç okunurken dikkat edilmesi gereken kuralları vereceğim fakat daha önce dirençlerin toleransından bahsetmek istiyorum. Biraz evvel de ifade ettiğim gi-
| DEĞER RENK KATSAYISI %1 Siyah x 10^0 Kahverengi x 10^1 5 Yeşil x 10^5 6 Mavi 10^6 8 Gri x 10^8 9 Beyaz x 10^9 Renksiz %5 Altın Rengi %5 | Gümüş Rengi %10 TABLO 1
Buraya kadar gelmişken bir noktayı aydınlatmakta fayda görüyorum. Tablodaki tolerans renklerine göre tolerans katsayısı %1 olan dirençlerde tolerans rengi yoktur. Bu durumda direnci okurken tolerans rengin sağda veya sol da kalacak şekilde tutulması söz konusu olmayacağı için yapılacak iş dirence dikkatle bakıp direnç değer renklerinin iki taraftan hangisine daha yakın olacağına karar vermektir. Bunu iyice saptadıktan sonra direnç değer renklerinin yakın olduğu taraf solda olacak şekilde direnç tutulur ve okuma gerçekleştirilir. İsterseniz şimdi buraya kadar anlattıklarımızın birkaç uygulamasını yapalım.