Sayfa 20

ne göre akım ya da gerilim sınırlaması yapan elemanlardır. Herhangi bir akım ya da gerilim kazancı yoktur. Kuvvetlendirme (amplikasyon) işlemi yapmaz. Direnç büyüklüğünün birimi OHM'dur. Aranızda ekstra bilgi edinmeye meraklılar olabilir, hemen belirtelim 1 OHM uzunluğu 106.3 cm, kesiti ise 1 mm² olan bir cıva sütununun 0 C'deki direncidir. OHM ise direnci ilk keşfeden kişinin adıdır.

TEKNOLOJİK BİLGİ

Günümüz teknolojisine ayak uydurmayı başarabilen pozitif bilim dallarından biri olan kimya alanında çalışmalarla dirençlerin boyutları çok ufaltılmış ve miniden mikroya inmek başarılmıştır.

yazıları araştırıp, okumanızı tavsiye ederim) Örneğin genelde sıcak bir ülke olan Amerika'da üretilen bir telsizin kutuplarda -80 dereceye varan sıcaklarda çalışması için oldukça hassas bir yapıya sahip olması ve özel elemanlardan üretilmesi gerekir. Dirençler elektroniğin en çok kullanılan elemanıdır. Herhangi bir devreye şöyle bir göz attığınızda göreceğiniz elemanların çoğunluğu büyük ihtimal-

-le dirençtir. Ayrıca dirençler mikroçiplerin içinde de bol miktarda bulunur. Bunun nedeni aktif elemanlar olan yarı iletkenlerin çalışma sınırlarının (çalışma akım ve geriliminin) belirlenmesidir. Mesela bilgisayarınızın power led'i bir direnç yardımıyla yanmakta-

Bugün elektronikte kullandığımız dirençlerin büyük bir bölümü karbon kimyasının birer ürünüdür. Çeşitli karbon bileşikleri kullanılarak değişik güç ve değerlerde dirençler imal edilmektedir. Bir de metal-film dediğimiz dirençler vardır ki bunlar çok hassas devrelerde kullanılır. Bu dirençler ortam şartlarındaki değişikliklerden çok az etkilendikleri için çok küçük tolerans sınırlarına sahiptir. İletkenler ısıtıldığı zaman, iletken içindeki atomların hızları arttığı için atomların hareketinde görülen bozukluklar iletimi azaltır, yani direnci arttırır. Bu kural tersinedir, yani tersi de geçerlidir. Bu demektir ki düşük sıcaklıkta iletim artar, direnç azalır. (Bu konuda süper iletkenlikle ilgili bir dirençler en az iki ana renk içerir, bir de bunun yanında tolerans sınırını gösteren bir renk vardır. Genel tanımından da bildiğimiz gibi tolerans müsaade sınırı anlamına gelir. Her ne kadar günümüz teknolojisi ileri bir düzeyde ise de seri üretimdeki ufak hatalar kaçınılmazdır. Günde yüz binlerce direnç üreten firmalar elektroniğin bu ucuz elemanının tolerans sınırlarını küçülttükleri takdirde hem üretim kapasitesi hem de maliyet artacaktır. Sanırım bu da tolerans sınırları karbon bileşimli dirençlere göre çok daha küçük olan metal-film dirençlerin neden daha pahalı olduğunu açıklamaya yeter. Direnç okunurken dikkat edilmesi gereken kurallar: Öncelikle bir direnci okurken direnci tutuş şekline dikkat etmemiz gerekir. Dirençler daima tolerans rengi sağda olacak şekilde tutulur. Tabii ki sizlerin aklına hemen şu soru geldi — direnç değerini ifade eden renklerle toleransı belirten renkleri nasıl birbirinden ayırt edeceğiz? — Aşağıdaki tabloya şöyle bir göz atacak olursanız direnç değerini ifade eden renklerin 0-9 arası rakamlarla belirtildiğini, tolerans renginin ise gümüş rengi-altın rengi ya da renksiz olan zemin rengi üzerine sürülmüştür ki bu renk yeni zemin rengi okumayı kolaylaştırmak içindir, bir değer ifade etmez ve direnç okunurken dikkate alınmaz. Genelde açık bir renk olan zemin rengi değişik renklerde olabilir.

dır. Adaptörden bilgisayarınıza giren 5 volt bir direnç yardımıyla led'lerin (light emitting diode-ilerdeki sayılarda diotlar bölümünde açıklanacaktır) ışıldama gerilimi olan yaklaşık 2 volta düşürülmektedir. Eğer bu 5 volt direnç olmaksızın led'e bağlanırsa led'in baraj gerilimi (dayanabileceği en yüksek gerilim) aşılmış olacağı için led bozulacaktır. Dirençler genellikle ufak silindirler şeklindedir. Direnç değerleri dünya çapında standart olup bu değerler en az iki tane olmak üzere renklerle ifade edilir. Birazdan bu değerlere ait tabloyu ve direnç okunurken dikkat edilmesi gereken kuralları vereceğim fakat daha önce dirençlerin toleransından bahsetmek istiyorum. Biraz evvel de ifade ettiğim gi-

| DEĞER RENK KATSAYISI %1 Siyah x 10^0 Kahverengi x 10^1 5 Yeşil x 10^5 6 Mavi 10^6 8 Gri x 10^8 9 Beyaz x 10^9 Renksiz %5 Altın Rengi %5 | Gümüş Rengi %10 TABLO 1

Buraya kadar gelmişken bir noktayı aydınlatmakta fayda görüyorum. Tablodaki tolerans renklerine göre tolerans katsayısı %1 olan dirençlerde tolerans rengi yoktur. Bu durumda direnci okurken tolerans rengin sağda veya sol da kalacak şekilde tutulması söz konusu olmayacağı için yapılacak iş dirence dikkatle bakıp direnç değer renklerinin iki taraftan hangisine daha yakın olacağına karar vermektir. Bunu iyice saptadıktan sonra direnç değer renklerinin yakın olduğu taraf solda olacak şekilde direnç tutulur ve okuma gerçekleştirilir. İsterseniz şimdi buraya kadar anlattıklarımızın birkaç uygulamasını yapalım.