Sayfa 65

xa vr

V çıkış

Gerilim Bölücü

Eğer besleme gerilimi ve dirençlerin değerlerini biliyorsak bölünmüş olan gerilimin değerini hesaplayabiliriz. Benzer şekilde dirençlerin değerlerini hesaplamak suretiyle istediğimiz oranda gerilim bölümü elde edebiliriz. Basit bir örnek verelim: Farz edelim 9 voltluk bir besleme kaynağı ile iki adet 1 KOhm'luk direnç kullanarak gerilim bölümü elde edilmek isteniyor. Bu durumda dirençler seri bağlandığı için toplam direnç 1+1=2 KOhm olacaktır. Ohm kanununu uygularsak devreden geçen akımın 9/2=4,5 mA olduğunu görürüz. Yine Ohm kanununa göre 1 KOhm'luk dirençlerin üzerinde oluşacak gerilim V=IR formülüne göre 4,5x1=4,5 Volt olacaktır ki bu besleme geriliminin yarısıdır. Değerleri ne olursa olsun iki direnç de eşit ise çıkış gerilimi besleme geriliminin tam yarısıdır. Eğer bu dirençlerin değerleri eşit olmasaydı ne olurdu? Gerilim bölücü devresinde bu sefer 1,5 ve 3 KOhm'luk dirençler kullanalım. Dirençlerin toplam değeri 4,5 KOhm ve devrede akan akım 9/4,5=2mA olacaktır. Bu durumda 1,5 KOhm'luk direnç üzerindeki gerilim, 1,5x2=3 Volt, 3 KOhm'luk direnç üzerindeki gerilim 6 Volt'tur. Yukarıda yapılan hesaplamaların değerlere aynen uyduğu varsayılarak yapılmıştır. Daha önce belirtildiği gibi %20'lik bir tolerans payı olduğu düşünülürse hesaplanan değerlerin her zaman doğru sonuç vermeyeceği gerçeği ortaya çıkar. İşte bu sorunun ortadan kaldırılması için devrelerde bazı ayar elemanları yer almaktadır. Elektronik cihazlarda kullanılan ayarlı dirençler potansiyometreler ve trimpotlar olmak üzere iki çeşittir. Trimpotlar %20'lik toleransı ortadan kaldırmak için cihazlar monte edilirken bir kez ayarlanır. Trimpotlar bunun dışında kullanıcı tarafından bir daha ayarlanmaz. Potansiyometreler ise tam tersine kullanıcı tarafından yapılacak ayarlar için kullanılır. Buna en güzel örnek müzik cihazlarının ses kontrol potansiyometreleridir. Potansiyometrelerin logaritmik ve lineer olmak üzere iki tipi mevcuttur. Lineer potansiyometrelerde direnç dönüş açısına bağlı olarak doğrusal artmaktadır. Logaritmiklerde ise artış oranı değişkendir. Bunlardan başka ısı ve ışığa duyarlı dirençler de vardır. LDR diye adlandırılan ışığa duyarlı dirençler daha çok ışık şiddetini ölçen cihazlarda kullanılır, fakat ışığa karşı yeteri kadar hızlı reaksiyon gösteremedikleri için ışıklı kalem veya benzeri cihazlarda kullanılamazlar. Son olarak dirençlerin birbiri ile olan bağlantılarını göreceğiz. Dirençler resimde de görülebileceği gibi paralel ve seri olmak üzere iki türlü bağlanabilir. Tabii bu ikisini birleştirip değişik kombinasyonlar elde etmek mümkündür. Seri bağlamada devredeki toplam direnç değeri, dirençlerin değerlerinin toplamına eşittir. Paralel bağlamada ise eşdeğer toplam direnç, kullanılan iki direncin değerinden daha küçük olur. Toplam direnç R şu formülle hesaplanır: 1/R=1/R1+1/R2. Eğer bir devrede hem paralel hem de seri bağlantı kullanılmışsa bunların değerleri önce ayrı ayrı hesaplanır, daha sonra toplanır. Bu aylık bu kadar! Gelecek ay kondansatörleri incelemek üzere hoşçakalın...

BAĞLANTI UÇLARI

METAL HALKA

ŞAFT

DİRENÇLİ YOL SEZİLİ KONTAK

SABİT KONTAK

GEZİCİ KONTAK BAĞLANTISI ve

SABİT KONTAK

Potansiyometre'nin standart bağlanışı

Potansiyometrelerde direnç eğrisi