BİR HARİKA ALET: MIDI

• Müzik ve ses

Amiga Magazin'den çeviren A. Ziya Bayman

İlk zamanlardaki monofonik (tek sesli) synthesizer'larda her şey çok daha basitti. Yönetilen bir akım aracılığıyla sesin yüksekliği ayarlanabiliyordu. O sıralarda synthesizer teknolojisinin öncüleri “oktav başına bir volt sistemi”ne uyuyorlardı. Bu sisteme göre akımın iki katına çıkarılması, ses frekansının da iki katına çıkması anlamına geliyordu. İlk polifonik (çoksesli) synthesizer'ların piyasaya çıkmasıyla birlikte önemli bir değişiklik yaşandı. Bu aletler teksesli modül sistemlerine göre çok daha derli topluydular ve daha kapsamlı bir klavye kullanımına sahiptiler. Yeni teknolojinin gelişmesiyle firmalar ortak standardı göz ardı ettiler ve farklı sistemler geliştirdiler.

MIDI'NİN BABASI

Artık çoğu uyumlu olmayan bu sistemler müzisyenlerin giderek artan tepkisine yol açtılar. Gerek sahnede gerekse stüdyoda farklı aletlerin birbirine bağlanması zorunluluğuyla karşı karşıya kalıyorlardı. Bu önemli sorunun halli için kafa patlatanlardan biri Dave Smith oldu. Amerikan synthesizer firması Sequential Circuits'in kurucusu ve yöneticisi olan Smith, daha 1981 yılında klavyeleri birbirine bağlayacak tek bir arabirimin taslağını hazırladı. Faaliyet gösteren bütün synthesizer üreticileriyle, tek bir standart üzerinde uyuşmalarını sağlamak üzere, temasa geçti. Amerikalı meslektaşlarının bu fikre

Dört yıldan beri müzik dünyasında kendini giderek daha çok duyuran bir sihirli sözcük, MIDI... Farklı birçok bilgisayar için arabirimler geliştirildiğinden, bilgisayar sahipleri de bu MIDI dalgasından uzak kalmadılar. MIDI'nin ne olduğu ve bu standardın neler yapabildiği üzerine kısa bir yazı yayınlıyoruz.

Japon üreticilerden çok daha az yatkın olduklarını görmek onu büyük bir hayal kırıklığına uğrattı. Bu nedenle taslağın hayata geçirilebilmesi, Sequential Circuits firmasıyla Japon High-Tech firması Roland tarafından gerçekleştirildi. 1983 yılı başında ABD'de düzenlenen Winter-NAMM-Show'da MIDI'yle donatılmış ilk synthesizer sergilendi. 1983 Ağustosu'nda ise ilk MIDI spesifikasyonu (V 1.0) piyasaya sürüldü. Bugüne kadar birkaç kez geliştirilen bu detaylı

ALET

anlatım, tüm üreticilerin MIDI ekipmanına uyum sağlamalarını zorlayan bir tür yasa haline geldi. MIDI bağlantı yeri, dış görünümü bakımından rahatça normal bir audio çıkışıyla karıştırılabilir; çünkü eski Hi-Fi setlerde kullanılan 5 kutuplu bir diod girişidir. Aslında MIDI'nin analog bir çıkışla ortak hiçbir noktası yoktur, çünkü burada bir digital (sayısal) ve seri bağlantı söz konusudur. Arabirim bağlantısı alıcı kısımlara (MIDI-in) bir optokoppler üzerinden aktarılan 5mA'lik bir akım döngüsü üretir. Yani MIDI ekipmanı elektronik olarak birbirine bağlı değildir. Bu nedenle gereçler yanlış bağlantılardan ve parazit akımlardan oldukça korunmuştur. Bu standardın aktarım hızı 31 250 bit/saniyedir. Bu aktarım sırasında verilen 10'ar bitlik paketler halinde iletilir: 1 başlama biti/8 veri biti/1 bitiş biti. Bir araya getirilmiş bu bilgiler 16 adet adreslenebilir kanal üzerinden gönderilebilir. Bunun sağladığı en önemli avantaj, daha karmaşık bir bağlantısı (birden fazla synthesizer) durumunda, verilerin belirli bir gerece yönlendirilmiş olarak gönderilebilmesidir. Tabii ki, hedeflenen klavyenin de aynı kanalının gönderilen bilgiyi almak üzere açılmış olması gerekir. Bu 16 kanal sayesinde prensip olarak 16 farklı MIDI gerecinin birbirinden bağımsız olarak yönetilebilmesi gerekir. MIDI standardı yalnızca kanalları değil, aynı zamanda bilgi türlerini de farklılaştırıyor. Bilgiler, sistem verileri ve kanal verileri olmak üzere iki ana gruba bölünebiliyor. Kanal verilerinin aktarımı belirli işletim türleriyle yönetilir. MIDI standardı tek tek OMNI, POLY, MONO ve MULTI modlarını kullanır: OMNI modu: Bu işletim türünde tek tek kanallar farklılaştırılmaz. Her enstrüman normal durumda 1. kanaldan gönderme ve 1'den 16'ya kadar kanallardan alma yapar. Pratikte bunun anlamı, A synthesizer'ında çalışan tüm notaların aynı program numarasıyla B synthesizer'ında da ses vermesidir (resim 1). Bundan iki klavyenin de aynı sesleri çıkaracağı sonucu çıkarılmamalıdır, çünkü aynı anda birden çok farklı tınıyla çaldırmak mümkün değil. MONO modu bu konuda yepyeni ufuklar açıyor. Bu işletim türünde synthesizer'ın her sesi için ayrı bir MIDI kanalı ayrılabiliyor. Altı sesli bir klavyede 1.'den 6.'ya kadarki kanallar sıralı olarak kullanılabiliyor. Bu durumda 1. kanal ana kanal oluyor, diğerleri ise sırayla bunun yanına diziliyorlar. Örneğin 1. kanalın 3. ve 7. kanalla kombine olabilmesi söz konusu değil. Sequencer'lar veya bilgisayarla bağlantı kurularak son derece karmaşık aranjmanlar oluşturulabiliyor. MONO modunun dezavantajı ise, örneğin üç sesli bir akorun üç MIDI kanalını aynı sesle işgal etmesi.

In Out Thru

Birçok synthesizer, basit MIDI-Omni-Modu için zincirleme birbirlerine bağlanır.

MIDI sesin kendisini değil, yalnızca seçilen programın bilgilerini aktarır. POLY modu: Bu mod, OMNI moduna oranla oldukça gelişkindir. Çünkü her gereç için verilerin hangi kanaldan gönderileceği ve hangi kanaldan alınacağı önceden belirlenebilir. Böylece birden fazla enstrümanın birbirinden bağımsız olarak yönetilmesi bir sorun olmaktan çıkar (resim 2). Her enstrüman için farklı bir MIDI kanal numarası belirlenir. Örneğin A synthesizer'ı için 1. kanal, B synthesizer'ı için 2. kanal ve bir sampler için de 4. kanal ayrılabilir. Teorik olarak 16 kanalın tümü MIDI kullanabilen ve tek tek adreslenebilen farklı enstrümanlar için ayrılabilir. MONO modu: Bu işletim türü, daha önce anlatılmış olan modlardan oldukça farklıdır. Önceleri bu mod yalnızca çok pahalı gereçlerde vardı. POLY modunda farklı seslere sahip farklı klavyeleri yönetmek mümkün. Fakat polifonik bir synthesizer'ı ay-

MULTI modu: Bu mod henüz oldukça yeni, fakat var olanların en gelişkini. POLY ve MONO modlarının avantajlarını bünyesinde topluyor (resim 3). MULTI modu üzerinden kullanılan bir synthesizer, prensip olarak POLY modunda çalışan birden çok klavyeden oluşan bir sistem gibi davranır. Yani, synthesizer'ın tek tek sesleri, farklı tınılar olarak farklı kanallar üzerinden yönetilir. Burada MONO modunun aksine aynı tınıya sahip birden fazla ses (akorlar) tek bir kanal üzerinden aktarılabilir. Bu sistemde kanalların birbirine komşu olması da bir zorunluluk değil. Bu dört işletim türünü her synthesizer'da bulmak mümkün değil. Şimdiye kadar standart niteliği kazanmış olan tek mod, POLY modu. Yalnızca seçilmiş enstrümanlara karşılık gelen kanal verilerinin (Channel-Voice- ve Channel-Mode- bilgileri) aksine sistem verileri, hangi modda bulunursa bulunsun, MIDI bağlantısı kullanan tüm gereçlerin bilgilerini içerir. Bunlar, kendi aralarında System-Common-, System-Realtime- ve System-Exclusive bilgilerine ayrılır. System-Common komutlarına tipik bir örnek olarak MIDI-Tune-Request verilebilir. Bu komut bağlı olan tüm synthesizer'ların kendi seslerini kontrol etmelerine ve birbirlerini karşılıklı olarak düzeltmelerini sağlar. Dolayısıyla farklı drum bilgisayarların, sequencer'ların ve synthesizer'ların birlikte uyumlu olarak çalışabilmeleri, MIDI sayesinde hiçbir sorun yaratmıyor. Bu arada MIDI ile yönetilebilen ve bu gerçek zaman bilgilerini bilgisayar tarafından yönetilen karışım süreçlerine çeviren mix masaları da var. System-Exclusive-verilerinin ise özel bir durumu var. Modern synthesizer'lar giderek karmaşıklaşan, dolayısıyla da kullanılmaları giderek zorlaşan aletler. Eski model synthesizer'lardaki analog düğmelerin yerini giderek gelişen dijital (sayısal) teknolojinin tuşları ve göstergeleri alıyor. Bu gelişme aletlerin fiyatlarında olağanüstü bir düşüşe yol açarken, kullanım rahatlığı bakımından pek de

Out Thru In Out Thru

eIn Out Thru

In |

5 çıkışlı kablo aracılığıyla tek tek MIDI aletleri kapalı bir devre oluşturacak şekilde

bağlanabilir.

In Out Thru

KEL mn In Out Thru 8 ! Out B yarar sağlamıyor. Bunu sağlamak için ise en kolay yol, bir bilgisayarın sisteme eklenmesi. Hemen her MIDI-Synthesizer için alıcının rahat kullanımını sağlamaya yönelik editör programları üretiliyor. MIDI standardının uyumluluğu bu bilgilerle sınırlanıyor. Her üretici kendi MIDI ürünlerinin olası System-Exclusive komutlarını kendisi tanımlayabiliyor ve oluşturabiliyor. Bu sayede farklı aletlerin birbirinden farklı ve daha üstün şeyler yapabilmesi mümkün oluyor. System-Exclusive bilgilerinin yardımıyla bir synthesizer'dan alınan sesler bilgisayara aktarılıp, burada modifiye edildikten sonra son olarak yine klavyeye geri gönderilebiliyor. Gerekiyorsa sesler diskette de arşivlenebiliyor. Bilgisayar, prensip olarak System-Exclusive verileri aracılığıyla tüm ses üretim sisteminin (osilatörler, filtreler vb.) yönetimini üstlenebilir. Peki, iki synthesizer birbiriyle bağlantıya sokulduğunda durum ne olur? Gönderici klavye (MIDI-OUT) master olarak adlandırılır. Alıcı klavye (MIDI-IN) ise köle olarak adlandırılır. İki enstrüman söz konusu olduğundan, OMNI modu kullanılır. Master klavyede bir ya da birden çok tuşa basıldığında, bu bilgiler anında alıcı klavyeye de erişir. Bu klavye de aynı sesleri, kulağın fark edebildiği herhangi bir gecikme olmaksızın, gönderen klavyeymişçesine çalar.

Masterkeyboard

Multi-Modu'nda bir master-klavye ile çalışmak için tipik bağlantı tarzı.

PRATİKTE KULLANIM

Çoğu durumda farklı aletler birbirine bağlandığından, tabii ikinci alet birinciden farklı sesler çıkaracaktır. Farklı tınıların birbiri üzerine geçmesi olağanüstü bir etki yaratır ve bu, MIDI kullanımının temel alanlarından birini oluşturur. Müzik gruplarında çoğu zaman birden fazla synthesizer birbiriyle bağlanır ve ses bolluğu sağlanır. Bu bağlantılar sırasında köle synthesizer'ların klavyeleri gereksiz hale geldiğinden, genel eğilim Expander adı verilen klavyesiz enstrümanları kullanmak yönündedir. Bu aletler genellikle 19 inç formunda satılan mükemmel synthesizer'lardır. İkinci bir değişiklik ise klavyeler alanında görülmekte. Her gün piyasaya yeni ve daha gelişkin MIDI özellikleri gösteren master klavyeler çıkıyor. Bu akıllı klavyeler genellikle piyanolardaki gibi ağırlıklı tuşlarla ve birden çok expander'a bağlanabilecek birimlerle donatılmış oluyor. Bu arada giderek artan sayıda efekt araçları da piyasaya sürülüyor. Bunlar arasında örneğin MIDI bağlantısına sahip hall efekt gereci sayılabilir. Bu bağlantının yararı, synthesizer'da meydana gelen ses değişmelerinde hall efektlerinde de doğru ve uygun değişmelerin elde edilebilmesidir. MIDI sisteminin sağladığı en olağanüstü olanaklar ise bir bilgisayarla bağlandığında ortaya çıkmaktadır. Kullanım alanları, Editor- ve Sequencer programlarından klavyede çalınan notaların klasik nota yazısıyla yazıcıdan alınabilmesine kadar yayılmaktadır. Yalnızca bu olanaklar bile herhalde Mozart'ı ve Beethoven'i hasetten çatlatabilirdi. Kullanım olanakları bu kadarla da kalmıyor. Yeni MIDI mix masalarıyla, aktarım zincirinin son unsuru da otomatize edilmiş oluyor. Bir MIDI kompleksi eğer bir bilgisayar tarafından yönetiliyorsa, bir aranjmanın tümüyle otomatik olarak ve gerekli miksajla banda kaydedilmesi mümkün olabiliyor. MIDI'nin bilgisayar aracılığıyla sağlayabileceği en büyük yarar ise müzik parçalarının bestelenebilmesi ki.