Sayfa 57

ÇEKME | hızda uçması sağlanmalı ve bunun için sert gaz kesmeden evvel uçak mutlaka gereken hızda tutulacak şekilde kontrol verilmeli. - Burnu yukarı doğru tutmak, denge hızını küçültmek veya burun aşağı hareketi yavaşlatmak için kumanda kendinize çekilmeli. - Burnu aşağı tutmak, denge hızını yükseltmek veya burun yukarı kabarmasını yavaşlatmak için kumanda ileri ittirilmeli. - UNUTULMAMALI: Elevatör uçağın denge hızını kontrol eder! Uçağın bu hızda ufki açısı motor gücüne, yani motorun devir sayısına bağlıdır. Elevatörün Kumanda Edilmesi ... Yukarıdaki elevatör ile ilgili uzun açıklamadan sonra herhalde elevatörün oldukça hassas kullanım istediğini kavradınız. Şimdi söyleyeceklerim klavye ve joystick meraklılarını üzebilir, ama mouse kontrolü dışında hiçbir şekilde Flight Simulator'ın elevatör kumandasına hakim olamazsınız. Ayrıca gerçek uçuş hisleri ile mouse kullanımı da bir ölçüde birbirine benzemekte. En azından ikisinde de bir parça analog şekilde ileri geri kaydırılarak kullanılıyor. Mouse ile yapılan uzun çalışmalardan sonra edineceğiniz tecrübe size gerçek uçuşlarda oldukça yardımcı olabilir. Fakat klavye veya Joystick kullanıcıları, aksine zarar görecek ve birgün uçmak istediklerinde bildikleri basit şeyleri sırf kumanda halinde veremedikleri için bildikleri onca şeyin boşa gittiğini göreceklerdir. SONUÇ: Mouse kullanacaksınız, ben istiyorum, emrediyorum! Kullanmayanlar "Neden uçağı şöyle tutamıyorum?" diye sızlanmaktan men edileceklerdir... Dönüşler, Dönüşler.. Uçağınızı düz uçurmayı ve elevatör dengesini motor gücü ile kombine olarak kullanmayı iyi bilebilirsiniz; ama eğer dönüşleri düzgün yapamazsanız, bunlar bir işe yaramaz. Şimdi ilkin uçarken uçağın nasıl döndüğünü bazı şemalar ve örneklerle görelim. Sonra da nasıl dönmeniz gerektiğini anlayalım... Uçağımızın dönmesini kontrol eden kumanda elemanları Şekil-1'de eleronlar ve rudder olarak işaretlenmiş, kanadın üzerinde ve kuyruk dümeninde yer alan iki kumanda topluluğudur. Eleronlar basitçe uçağın sağa-sola yatışını sağlarlar. Rudder, yani kuyruk dümeni ise, uçağın Şekil-2'de yalpa olarak gösterilen burun sağ-sol ekseninde hareket etmesini sağlar. Pek çok kişinin sanısının aksine, bir uçak dönerken kuyruk dümeni ana rolü oynamaz. Hatta çok sert dönüşlerde rudder hiç kullanılmayabilir. Rudder'ın esas rolü çok yatışlı olmayan dönüşlerde uçağın dönüşünün koordineli olmasını sağlamaktır. Koordineli dönüş kavramını anlamamız için ise uçak dönerken oluşan ortamı Şekil-3'ün de yardımı ile incelememiz gerekir.

AĞIRLIK

ŞEKİL 3

Uçak sağa veya sola yatırıldığı zaman kanatlarda oluşan uçağa dik yönlü kuvvetin bir bölümü Şekil-3'te gösterildiği gibi uçağın dairesel bir yörüngeye girmesini sağlayan merkezcil kuvvete döner. Uçak ne kadar yatırılırsa, merkezcil kuvvet de o kadar arttırılacağı için dönüş hızı artar. Uçak pratik olarak 10-15 dereceden daha fazla yatışlı bir dönüşe sokulursa, elevatör kumandası ile önlenmesi gereken bir burun aşağı verme isteğine girer. Kanatlar ne kadar yatırılırsa, kanatlarda meydana gelen kuvvetin o kadar az bir kısmı kaldırma kuvveti olarak kullanılır. Yaklaşık 10-15 dereceye kadar, kaldırma kuvveti çok fazla azalmaz, uçak dengesini ufak bir dengeleme ile koruyabilir, fakat bu değerler geçildikten sonra "T" göstergecimiz ile ufuk arasındaki uzaklık aynı kalacak şekilde elevatör kumandası vermek zorunda kalırız. Bu yukarı kumanda 45 derece yatışa ka-

Rüzgar altına döndük......

Sola bakın ....

dar çok değildir. Fakat özellikle 60 derece ve sonrasında uçak çok fazla -hatta veremeyeceği kadar fazla- burun yukarı kumandası ister ve bunun sonucunda STALL bile olabilir. Rudder'ın görevine gelince; az yatışlı dönüşlerde rudder ile uçağın burnunun gidilen yöne tam bakması sağlanır. Eğer çok fazla rudder kumandası verirseniz, bir otomobilin virajda savrulması gibi ideal dönüşün dış tarafına doğru savrulursunuz. Eğer az rudder kullanırsanız ideal dönüşün iç kısmına kayarsınız. İdeal dönüş hattını, tam eleron-rudder kumandası ile tutan dönüşlere ise Koordineli Dönüş denir. Koordineli dönüşün tam aksi hareket ise Side-Slip yani yana kayma hareketidir. Bu harekette uçak, yatırıldığı tarafın tersine rudder kumandası kullanılarak bir dönüşe girmeden, burun yalpa ekseninde sabit tutularak sağa veya sola uçar. Bu teknik hafif yan rüzgarda inilirken, veya burnu çok kaldırmadan irtifa kaybedip yana kaymak için kullanılır. Başlangıç olarak bizim rudder ve eleron koordinesiyle uğraşmamız gerekmez. Çünkü programımız SIM/AutoCoordination seçeneği ile rudder ve eleronları kendisi koordine ediyor. Biz yalnızca uçağı yatırıyoruz. Bu seçenek ilk uçuşlarda işinizi çok kolaylaştıracak. Bir başka önemli konu ise uçağın bir noktada sabitlenmesi. Dikkat edeceksiniz, uçağı bir açıyla yatırdıktan sonra kumandayı tam ortalarsanız uçak kendi kendine yavaşça yatıştan ve dolayısıyla dönüşten çıkmak ister. Siz buna karşılık ufak bir yatış kumandasını sürekli vererek ve ufuktan uçağın durumunu izleyerek kurtulmalısınız. Bu arada dönüşleri gerçekleştirirken nereye DÖNECEĞİNİZ de çok önemli. Havacılıkta, VFR uçuşlarda karşınıza çok çıkacak bir terim nirengi almaktır. Mesela sola 90 derece dönmek için sol kanadın ucuna isabet eden bir arazi özelliği nirengi alınır ve ona doğru dönülür. Böylece pusula vs. gibi yön aletleri kullanılmadan 90 derecelik güzel dönüşler yapılır. Kontrol Problemleri ... Dönüşlerle ilgili kontrol probleminin kaynağı programın hassasiyeti ve mouse'un yapısından kaynaklanıyor. Dönüş sırasında yatışı yukarıdaki paragrafta açıkladığım gibi hassas tutmak için en kolay ve gerçekçi yol, mouse'u kumanda kolu gibi kullanmak. Fakat bu sefer de mouse'u sağa sola kaydırırken ileri geri de biraz kaydırabileceğinizden ve eleron kumandası elevatör'e göre daha az hassas olduğu ve çok kumanda istediği için elevatör ayarınızı bozabiliyorsunuz. Bir başka problem ise kumandayı ortalarken ortaya çıkıyor. Mouse çok hassas olduğu için kumandayı tam ortaladım sanırken biraz bir tarafa yatış verebiliyorsunuz. Klavyede ise "5" tuşuna basmak veya joystick'te ateş tuşuna basarken kolu yana çekmek kumandayı tam ortalıyor. Size tavsiyem tecrübeniz arttıkça mouse kullanmayı tam öğrenin. Fakat biraz ilerleyene kadar dönüşleri klavyeden yapmalı ve uçağın dönüşten kendi kendine çıkma isteğini de biraz gözardı etmelisiniz. Dönüşle ilgili en önemli hatırlatma; uçağı acemiyken 10 dereceden çok yatırmayın. Her şey zamanla! İnişlerle İlgili ... Gerçi inişler ve meydan turu çalışması gibi temel egzersizleri önümüzdeki ay göreceğiz, ama her kalkışın bir de inişi olduğuna göre iniş tekniğini bu ay denemek isteyen arkadaşlar için anlatıyorum. - İnişten evvel yaklaşık 1000 feet yüksekliğe kadar alçalın ve burada düz uçuşa geçin. - Pisti önünüze yakın bir yerde görün. Bu ayki sayımızdaki fotoğrafları referans olarak kullanabilirsiniz. - İlkin, Carb.Heat'i açın, sonra iniş takımlarını indirin ve gazı normal süzülme için 800-1500 devir arasında bir yere yavaşça kapatın. Bu sırada burnunuzu yukarıda tutarak elevatör ayarını 70 knots'a göre ayarlayın. - Süzülme devam ederken ufak dönüşlerle pisti tam ortalayın. Dönüşleri çok abartmayın. - Gazla oynayarak süzülmeyi kontrol edin ve piste ne alçak ne yüksek kalın. Deneme yanılma ile ideal süzülmeyi pistin başına doğru yapın. - Piste yaklaşık 50 feet kala (bunu sakın göstergeye bakarak okumaya çalışmayın, pistin yakınlığını artık görüyorsunuz.) gazı tam kesin ve burnunuzu yaklaşık düz uçuş ufki ayarına yakın tutarak ve burnunuz yere düşmek istedikçe yavaşça toplayarak piste çok ufak bir açıyla dokunun. Eğer çok hızlı vurursanız uçağınız zıplayacaktır. Zıplarsanız burnun pek aşağı düşmesine izin vermeyin ve hafif gaz açarak toplama işlemini tekrarlayın. - Gerektiğince fren yapıp durun. Uçuşa Geçmeden ... Bu kadar bilgiden sonra bence artık ilk uçuşlarınızı yapmaya hazırsınız. Yine de öğrendiğiniz bilgileri uygulamaya geçmeden önce programımızın kullanımı ile ilgili ufak bir noktaya değinmekte fayda var. Bildiğiniz gibi kokpit panelinde bir sürü alet var. Sizin ilk uçuşlarınızda ise bunlardan yalnızca hız göstergesi ile altimetre gerekli. Bunun dışındaki cihazları, özellikle de varyometreyi kullanmak sizin temel bazı kuralları havada uygulamanıza engeldir. Bu nedenle size uçuştan evvel şiddetle tavsiyem, "SIM/Panel" seçeneği ile Altimetre ve hız göstergesi dışında tüm aletleri kapatın. Bunu yapmak için bu seçenek seçildikten sonra ekrana gelen menü penceresinde alet isimlerinin yanlarında bulunan kutucuklardan faydalanın. Şimdi size bir liste şeklinde ilk uçuşunuzda faydalı olacak bilgileri veriyorum. - Pist başında durun. Mouse'unuzu hareketi kısıtlamayacak bir yere koyun.