Bu sayfadaki yazılar
Sayfanın metni
Sayfa 47
Donanım:
ZX Spectrum, 16K, 48K, 48K+, 128K, +2, +2A/B, +3, Pentagon, Scorpion modelleriyle öne çıkarken, Interface 1 (IF1), Interface 2 (IF2), Multiface aksesuarları mutlaka emüle edilen parçalardır.
16-48K modelleri birbirinin neredeyse bire bir aynısıdır. Satışlar arttıkça baskı devre üzerinde gelişmeler yapılmış ve uyumluluk (neredeyse) hiç kaybedilmeden 10 farklı kart olarak üretilmiştir. Burada dikkat edilecek tek konu, issue2 olarak bilinen modelde klavye diğer modellerden farklı bir davranıştadır. Bu durum bilindiği kadarıyla sadece iki oyunun çalışmamasına sebep vermekte: Abu Simbel Profanation ve Rasputin.
128K, toastrack ya da heatsink sürüm olarak bilinir. Toastrack denmesinin sebebi tost ekmeklerini üzerine dizmek için kullanılan bir eşyaya benzeyen soğutucu bir metalin Spectrum'un yan tarafına tutturulmuş olmasıdır. Bu yeni model, eski modellere uyumluluğu korurken, kullanılabilir belleği 128KB'a yükseltmektedir. Ayrıca görüntüyü oluşturmakla yükümlü ULA'da ciddi değişikliklere gidilmiştir.
+2 modeli Amstrad tarafından üretilmiş ilk modeldir. Bu model temelde bir 128K'dan farksızdır, fakat kasasına bir teyp tutturulmuştur ayrıca ilk profesyonel klavye bu modelde Spectrum ile buluşmuştur.
+3, +3e ve +2A/B modelleri aslında birbirinin aynı devre şemasına sahiptirler, fakat eski modellerden bir hayli farklıdırlar. +2A, normalde ayrı ayrı duran birçok işlemciyi tek bir işlemci haline getirerek üretim maliyetlerini düşürme çabasının ürünüdür. +2B ise bu modelin üretiminin Tayvan'a taşınmasıyla ortaya çıkmıştır. +3 modeli ise +2A modelinin aynısıdır. Tek fark +2A'ya bir teyp eklenmiş iken +3'e bir disk sürücü eklenmiş olmasıdır. Eğer +2A'ye siz bir disk sürücü eklerseniz (soket yeri bulunmaktadır) ZX Spectrum, +3 olarak açılacaktır. Fakat bu modellerin tümü büyük uyumsuzluk problemleri içermektedirler. Problemlerin asıl kaynağı Amstrad'ın Sinclair'i devralması sırasında hiçbir dokümanın Amstrad'a ulaşmamış olmasıdır. Bunun birinci sebebi, ZX Spectrum üzerinde bulunan ROM yazılımının haklarının farklı bir firmaya ait olmasından kaynaklanmakta. Clive Sinclair, bu yazılımların hakları için anlaşmalı firmaya 5000 sterlin vermeyi reddettiği için hiçbir doküman Sinclair'e ulaşmamıştır. Bu sebeple +3'ün Amstrad üretimi sırasında geliştiriciler Melbourne House'un çıkardığı “ZX Spectrum Tüm ROM Dökümü” isimli kitaptan faydalanmışlar bu da büyük uyumsuzluk problemlerine yol açmış. 90'ların sonlarında bu problemleri çözmek isteyen bir grup meraklı, +3e isminde bir ROM çıkarmış ve Spectrum +2A/3 modellerinde bulunan yazılım kökenli hataların birçoğunu temizlemişler böylece eski programlara uyumluluğu büyük oranda çözmüşlerdir. Günümüzde gerçek +3 kullanan birçok kullanıcı ROM'larını +3e'ye çevirmektedir.
Pentagon ve Scorpion modelleri:
Bu iki Rus klonu neredeyse orijinal modeller kadar fazla kullanılmıştır. Pentagon'un şeması açık olduğundan Rusya, Çekoslovakya, Bulgaristan, Polonya gibi ülkelerde yaygın olarak birçok farklı firma tarafından üretilmiştir ve satılmıştır. Scorpion ZS ise Saint Petersburg kökenli bir firma tarafından üretilen 1MB RAM'a sahip bir ZX Spectrum klonudur ve üzerinde gigascreen adıyla bilinen bir mixer bulunur. Bu mixer peş peşe gelen iki interlace frame'i birleştirerek Spectrum'un 8 renkten fazlasını göstermeyi sağlar. Fakat bu klonlar tamamen ZX Spectrum ile uyumlu değiller. Pentagon ve Scorpion, ULA memory contention denilen bir gecikmeyi desteklememektedirler. Buna göre ekrana görüntüyü çizmekten sorumlu olan ULA, en alt 16K'lık RAM'e giden veri yolunu belirli aralıklarla keserek bu bölgeden görüntü bilgisini almakta fakat bu sırada bu bölgede çalışan kodun ilerlemesi durmaktadır. Bu yüzden alt 16K'da çalışan kod olması gerektiği gibi 3.5MHz'de değil, yaklaşık 2MHz hızında çalışabilir. Bu yüzden az da olsa bazı oyunlar Pentagon'da iki kat hızlı çalışabilirken, bazı Pentagon için geliştirilen demo ve oyunlar resmi ZX Spectrum'larda grafik problemleri yaratabilmekte ve yavaş çalışmaktadırlar. Zaten genel bir pratik olarak tüm ZX Spectrum kodları üst 32K'lık alanda barındırılır.
Emülatörler:
Basit bir aygıt olduğundan ve ULA dışında özel bir işlemcisi olmadığından dolayı ZX Spectrum için yüzlerce emülatör bulunmaktadır. Örneğin, Amoeba toplam uzunluğu 3KB'dan az olmasına rağmen 128K ZX Spectrum'u emüle edebilir. Ya da VbSpec, Visual Basic diliyle yazılmış bir emülatördür ve tüm 7 modeli ve aksesuarlarını emüle edebilmektedir.
Şekil 2.
Klavyeyle gezinmek için ← ve → tuşları.
Sayfa 46
Diskler (DSK):
Amstrad'ın Sinclair'i satın almasından hemen sonra Amstrad'ın yaygın depolama formatı olan 3 inçlik diskler, ZX Spectrum +3'e uyarlandı. Amstrad'ın son derece stabil disk sistemi hiç de kötü bir seçim olmasa da, uyarlamayı yapanlar Sinclair konusunda hiçbir bilgi sahibi olmadıkları halde bir an önce ürünü ortaya çıkartmak zorunda kalmışlardır. +3 modeli getirdiği yeniliklerin yanında uyumsuzlukları ve ROM yazılımındaki basit hataları ile ünlenmiştir. +3 eski yazılımlara desteği sınırlı kalınca 15000 oyunluk bir arşivden yararlanamayacaklarını tahmin eden kullanıcılar bu modelden kaçınmışlar, bu sebepten +3 disk yazılımları yeteri sayıda piyasaya çıkmamıştır. Kullanılan disk işletim sistemi, sürücüler ve disketler Amstrad kökenli olduğu için, dosya tipi olarak da Amstrad DSK dosya tipi kullanılmaktadır. (İşin komik tarafı, +3'ün uyumsuzluk probleminin asıl kaynağı, ZX Spectrum 128'in kullanma kılavuzundaki basım hatasıdır. Amstrad mühendisleri büyük bir naiflikle donanımı incelemek yerine ULA zamanlamasını orijinal ZX 128'in kullanma kılavuzundan alarak düzenlemişler, dolayısıyla geri uyumluluğu bozmuşlar. Fakat birçok oyun programcısı da aynı hatayı yaptığından orijinal 128K modelin de uyumluluğu tartışılır durumdadır.)
ZX Microdrive kartuşları (MDR):
Microdrive gerçekten de 8-bit devrinin ortaya çıkardığı en ilginç aygıtlardan biri. Bu kartuş, aslında yine bir teyp kasedi, ama sonsuz bir teyp kasedi. Bu kasette sadece bir rulo bulunuyor ve teyp dönüp dolaşıp yine başa dönmüş oluyor. Bu kaset asla geri sarılmıyor, aksine hızla ileri sarılarak istenilen noktaya erişiliyor. Bütün bandın bir tur atması 7 saniye sürüyor ve bu arada index okunabiliyor. Microdrive çıktığı zaman disket sürücüler 550 sterlin iken, bir Microdrive sürücü 49 sterlinden satılıyordu. Yine de bu format, yeterince tanınmadığı, çok güvenli olmadığı, kartuşlarının disketlere göre biraz pahalı ve biraz yavaş olduğu için yeterince satamayarak medyanın sınırlı kalmasına sebep olmuştur. Sonuç olarak çok nadir karşılaşacak olsanız da MDR dosya tipi bu medyayı emüle etmek üzere tasarlanmıştır. Bir Microdrive'ı sürecek komutlar standart ZX Spectrum'un ROM'una yetiştirilemediği için (bu sebepten orijinal ROM'un sonunda büyük bir boşluk vardır) Interface 1 üzerinde bir shadow ROM bulunmaktadır. Bir Microdrive'ı sadece ROM problemi yüzünden Interface 1 takılı olmadan sürmek mümkün olmamaktadır. MDR dosyalarını yüklemeden önce emülatörünüzün “Interface 1” seçeneğini aktifleştirmelisiniz.
TRDos — Betadisk Arabirimi (TRD, $B, SCL):
Beta-128 isminde İngiltere'de ve başlarda pek ilgi görmeyen floppy disk aksesuarı, özellikle 80'lerin sonlarında Rusya'da ZX Spectrum kopyalarının ortaya çıkışıyla popüler hale gelmiştir. Bu diskler bildiğimiz Double Density Floppy disklerdir ve 640 KB veri saklayabilmektedirler. Bu arabirime 5.25 ya da 3.5 inçlik 4 floppy disk sürücüsü bağlanabilmektedir. Rus klonlarına bu arabirimin eklenmesi ile Rusya'da teyp kullanımı terk edilerek floppy diskler standart hale gelmiştir. Uzantılar Beta-128'in ROM'unda bulunan TRDOS disk işletim sistemi olan TRD formatında, ya da bir Hobeta imaj formatı olan .$B formatında karşımıza çıkabilir. Her iki formatı da dilerseniz floppy disklere aktarabilmeniz mümkündür. Oluşan diskler orijinaliyle özdeş olacaktır.
SCL tam olarak bir disk imajı olmasa da, bir TRDOS diskindeki tüm dosyaları ve bazı disk özelliklerini ZIP benzeri bir şekilde paketleyen bir dosya tipidir. Yapısı gereği bu dosyadan özdeş diskler yaratmak mümkün değildir.
Snapshot Formatları (SNA, Z80, SZX):
Elbette bu dosya türleri bir medyayı ifade etmemekte, onun yerine çalışan bir ZX Spectrum'un belirli bir andaki durumunun bir kopyasını tutmaktadır. Bu kopya, RAM (ve bazen ROM), sistem değişkenleri ve takılı olan çevre birimlerinin o anki durumlarının bir görüntüsünü içerebilir. ZX Spectrum'da popüler olan 3 snapshot formatı vardır: SNA, Z80 ve SZX.
SNA formatı, SAM isimli bilgisayara ZX Spectrum oyunlarını aktarabilmek için tasarlanmış bir ara birimin formatıdır. Bu format tüm RAM'in ve işlemci register'larının bir kopyasının alındığı basit bir snapshot formatıdır. Genellikle sadece 48K Spectrum'ların görüntüsünü içerir. Son yıllarda 128K SNA formatı da bağımsız bir emülatör tarafından oluşturulmuş fakat kabul görmemiştir. 128K snapshot formatı genellikle Rus Pentagon klonu için kullanılmakta. Bu sebepten kimi emülatörlerde 128K snapshot desteği bulunurken, birçoğunda bulunmaz. Snapshot formatları ham veriden ibaret olduğu için işlenmesi çok kolaydır. Bu yüzden çok yaygındırlar. Fakat bu formatın ciddi bir eksiği vardır, alınan imajın hangi modele ait olduğu belli değildir. Bu durumda siz dosyayı yanlış bir modele yüklerseniz o sırada farklı bir ROM bulunacağı için dosya çalışmayacaktır. Yani dosyanın yaratıldığı model ile yüklendiği modelin aynı olmasını kullanıcı denetlemelidir.
Z80, Gerton Lunter'in aynı adlı ünlü emülatörü için geliştirdiği görüntü tipidir. Tartışmasız en yaygın snapshot formatıdır. Z80 dosya tipi üç farklı sürüm içermektedir: V1.45 orijinal sürüm, V2 ve V3. Formatın esnekliği dolayısıyla farklı emülatörler tarafından bazı eklentiler de yapılmıştır. Bu eklentiler dosyanın kullanım şeklini değiştirmez. V1.45, tıpkı SNA gibi sadece 48K snapshot'ları yükleyebiliyorken, V2 128K desteği vermekte, V3 ise çevre birimlerinin de snapshot'ları tutulabilmektedir. Örneğin MGT arabirimi üzerinde ekstra RAM bulunmaktadır. Z80V3 ile bu bölgenin imajı da alınabilmektedir.
SZX, Jon Needle tarafından 2005 yılında geliştirilmiş bir snapshot formatıdır. Jon, çok başarılı Spectaculator emülatörünü geliştirirken SNA ve Z80 formatlarının engeline takılmış ve bu formatı üretmiş. Böylece formatının desteklemediği aygıtların da bilgisi tutulabilmekte. Ayrıca emülatöre kurulmuş olan bir eklenti varsa, SZX dosyası tanımında bu eklenti (plug-in) için ayrılmış alanlar da bulunuyor. Modern emülatörlerin tümü SZX dosya tipini desteklemektedir. Bu sebepten ileride daha fazla yaygınlaşması beklenebilir.