Sayfa 7

Çalıştığı donanımın yapısı bir tarafa bırakılırsa, bir işletim sisteminin tasarımını etkileyenler arasında sisteme getirilen iş yükünün çeşidi, sistemi kuran ve bakımını sürdüren kişilerin düzeyi, uygulama amacıyla sistemi kullanan kişilerin niteliği sayılabilir. Genelde; bir işletim sisteminin temel fonksiyonları şunlardır: 1. Kullanılacak fiziksel araçlara göre, çalışılması daha uygun olan mantıksal araçlar kullanarak soyut bir makine tasarlamak. 2. Paylaşılan bir çevrenin doğruluk ve tutarlılığını sağlamak üzere bu çevredeki mantıksal ve fiziksel araçların kullanımını kontrol etmek. 3. Bilgisayarın olanaklarını (araçlarını), bu araçların kullanım yoğunluğuna ve kullanıcıya cevap ölçüsüne bağlı olarak ayıracak kararları yorumlamak ve uygulamak; kullanıcılar arasında araçların paylaşım çekişmesini çözmek. Kuşkusuz bu kadar geniş bir fonksiyonlar öbeği; özel fonksiyonların mevcudiyetine, özel bir fonksiyon için sağlanan desteğin düzeyine ve fonksiyonların birbirleriyle bağıntı biçimlerine bağlı olarak hayli çeşitlilik getirir. Büyük makinelerin olanaklarını verimli yönetmek üzere çok çeşitli organizasyon tipleri vardır. Ek olarak bunlar tek kullanıcılı küçük sistemlere program geliştirme araçları sağlayan işletim sistemlerinin kullanıcısına da hizmet sunabilirler.

İŞLETİM SİSTEMLERİNİN ÇEŞİTLERİ

İşletim sistemlerini sınıflamaya temel olarak resmi bir sınıflandırma şeması gerçekte yoktur. Sınıflamada daha çok, kullanıcıya sunulan arabirimlerin yapısı ve sağlanan fonksiyonun genelliği gibi birbiriyle kesişen, yer yer örtüşen ölçütler kullanılmaktadır. Kullanım ve donanım tiplerindeki yenilikler işletim sistemi tiplerinin sayısını da sürekli değiştirmektedir. Bugün mevcut sistemler anahatlarıyla aşağıdaki tiplere ayrılabilir.

Genel Amaçlı Büyük

İşletim Sistemleri

Bu sınıftaki sistemler esas olarak büyük makineler içindir. Farklı kullanım çeşitlerinden oluşan bir çevreye sahip makinenin çok sayıdaki aracını yönetmeye yöneliktirler. İşletim sistemi burada on-line ya da batch (deste) durumunda çalıştırılan uygulama programlarına hizmet verebileceği gibi, sırasında uygulama programlarını destekleyici bir ortam oluşturan bir alt-sisteme de destek sağlayabilir. Çağdaş bir büyük işletim sisteminin hizmet sunabileceği alt-sistemler veri tabanı yönetimi, program geliştirme, hatta kişisel bilgisayar sistemlerini kapsar. Bu tür büyük işletim sistemleri arasında IBM'in MVS'si, UNIVAC'ın OS 1100'ü, Honeywell'in HECOS ve MULTICS'i sayılabilir.

Gerçek Zamanlı İşletim

Sistemleri

Sıkı zaman kısıtları içinde çalıştırılması gereken tek bir uygulamanın bulunduğu bir çevre için, genel amaçlı büyük işletim sistemleri çoğu durumda uygun değildir. Bunlarla kıyaslandıklarında gerçek zamanlı işletim sistemleri daha az fonksiyona ve farklı bir yapıya sahiptir. Sundukları tek hizmet, izleme altındaki bir olay grubuna bilgisayarın belirli periyotlar içinde ve en kısa sürede cevap vermesidir. Örneğin füzelerin konumunu izlemekte kullanılan sistem, klasik bir gerçek zamanlı işletim sistemidir. Gerçek zamanlı işletim sistemleri kimi zaman, destekleyecekleri uygulama için özel olarak yazılır. Bu durumda yalnızca uygulama için gerekli fonksiyonları kapsarlar ve donanımın verimli kullanımını izlemek daha az zahmetlidir. Cevap süresi öylesine önem taşır ki, fonksiyonların zamanında yürütülmesini sağlamak için makinenin verimliliğinden fedakarlık edilebilir. Genelleştirilmiş gerçek zamanlı işletim sisteminin en eski örneği UNIVAC 490 için yazılan Omega sistemidir. Diğer sistemler arasında IBM'in Havaalanı Kontrol Programı (şimdi havacılık endüstrisinin yanısıra bankacılıkta da kullanılıyor), Data General'in RDOS'u ve Digital Equipment'ın PDP-1'i için geliştirilen çeşitli işletim sistemleri sayılabilir. Gerçek zamanlı işletim sistemlerinde kullanılan tasarım yaklaşımı, “mini” ve “mikro” bilgisayarların işletim sistemlerini tasarlamada da sık sık kullanılmaktadır. Fonksiyonun ve genel masrafların en aza indirilmesi kimi zaman on-line sistemi bulunan diğer ortamlarda da uygun olmaktadır. Bu durum özellikle, uygulama geliştiren uzman programcıların, daha küçük bir makine kullanırken uygulamalarına temel olacak bir ana işletim sistemi gereksindiği yerlerde geçerlidir. Intel'in RMX-80'i bu tür mikroişlemcili işletim sistemlerine örnek olarak verilebilir.

Tek Kullanıcılı İşletim

Sistemleri

Bilgisayarların maliyeti, kişisel kullanımı mümkün kılacak ölçüde düşmüştür. Böyle sistemler, maksimum kullanım kolaylığı sağlamaları ve minimum mesleki destek gerektirmeleri amacıyla yapılır. Bu tür ortamlarda, verimli kullanıma ilişkin işletim sistemi fonksiyonları tümüyle ortadan kalkma eğilimindedir. Hatta kullanıcı, böyle nitelikler taşıyan bir işletim sistemiyle karşı karşıya bulunduğunu fark etmeyebilir bile. Kişisel bilgisayar sistemleri kullanıcıya, veri ve program yalama ve üzerinde değişiklik yapma ya da sınıflama gibi bir dizi temel veriişleme fonksiyonu sağlamaktadır. Bu işletim sisteminin özellikleri kurulmalarını kolaylaştırır, üstelik kullanılmaları mesleki hazırlık da gerektirmez.

Program Geliştirme

Sistemleri

Genel amaçlı sistemler, hem program geliştirme hem de üretmeye yönelik, gerçek zamanlı sistemler ise neredeyse yalnız üretmeye yönelik hizmetlerle donatılmıştır. Bunların dışında, esas olarak kişisel bilgisayarlarda geliştirilen programlardan daha zengin ve karmaşık programlar geliştirmeyi destekleyen bir tür de bulunmaktadır. Program geliştirme araçları, tüm yüksek düzeyli program dilleriyle derleyici hizmetlerini, program modül yönetimi, düzenleme, deneme, hata bulma (debug) işlemlerini kapsar. Yukarıda sözedildiği gibi, programlama sistemleri genel amaçlı büyük işletim sistemlerinin alt-birimleri olabilir; ayrıca, programlama fonksiyonuna tahsis edilecek makineler için kendi başına çalışan (stand-alone) işletim sistemleri durumuna da getirilebilirler. UNIX işletim sistemi, program geliştirme ortamlarında kullanılabilme özelliğiyle önem taşımaktadır. IBM'in VM'i de yaygın olarak kullanılan bir diğer program geliştirme sistemidir.