HARDWARE DERSANESİ
Retro bilgisayarBazı zamanlar, öğle sıcağında, ulu bir çınar ağacının gölgesinde, doğa kokan otlara uzanmayı istemez miyiz? Hele bir de hafiften esen meltemin serinliği altında, mavi gökyüzündeki bulutlara bakmak, bir kuş olup onların arasında dolaşmak, o yüce beyazlıkta bir an olsun elini gezdirmek, işte bu hayatın zevkidir. Zevkler ve renkler tartışılmaz derler. Oysa bazılarımız için, bir bilgisayarın başına oturmak, içini açıp kurcalamak, elektronik devreler yapıp, bunları bilgisayarda denemek, en büyük zevktir. Yazı dizimizin bu bölümünde bahsedeceklerimizin, bu okurlarımızı memnun edeceğini umuyorum. 1 MEGABYTE CHIP RAM NEDİR? NASIL YAPILIR?
Amiga'nızın birçok özelliği olmasına karşılık, bazı eksik yanları da vardır. Ama bu eksiklikler, Commodore firmasınca ve diğer elektronik firmalarınca giderilmeye çalışılmaktadır. Bunlardan biri de Chip Memory sorunudur. Chip memory'yi, resim, ses, drive chiplerinin işlem yapabildiği yer olarak, en genel şekilde tarif edebiliriz. Standart Amiga'larda bu bölge $000000-$080000 adresleri arasında bulunan 512 Kbyte'lık bir alandır. Deluxe Paint veya bunun gibi çizim/animasyon programlarıyla uğraşanlarımız bilirler. Bazen büyük brush'lar almaya çalıştığımızda, 'NO CHIP RAM' gibi bir uyarıyla karşılaşırız. Bu sebepten, ya çizimlerimiz yarım kalır ya da başka yollar aramak zorunda kalırız. Bunun sebebi, Chip RAM yetersizliğidir. Eğer extra hafızanız varsa, Amiga dataları bu extra hafızaya yükler ve bunları, üzerlerinde işlem yapılacağı zaman, Fast RAM'den, Chip RAM'e kopyalar. Tabii bu kopyalama, belli bir zaman içerisinde olduğundan, Amiga'nın hızı düşer. Animasyon programlarının yavaş çalışmasının nedenlerinden biri de budur.
Commodore firması, this sorunu bir parça olsun azaltabilmek için yeni bir entegre devre üretmiştir. Tabii bu entegreye uygun olabilmesi için, Amiga üzerinde de bazı değişiklikler yapılmıştır.
Eski Amiga'lardaki 8371 No'lu FAT AGNUS entegresi yeniden dizayn edilerek, 8372a No'lu BIG FAT AGNUS yaratılmıştır. Ayrıca Amiga'nın içinde 512 Kbyte'lık boş bir RAM bölgesi oluşturulmuştur. Kullanıcı isterse, bu RAM bölgesine gerekli RAM entegrelerini takarak, Amiga'nın hafızasını 1 Mbyte'a yükseltebilmektedir. Kullanıcıya bir seçenek daha getirilmiştir. 512 Kbyte'lık bu extra RAM alanı, Chip memory veya Fast memory olarak seçilebilmektedir. Yani, biz bu alanı $080000-$100000 arasına veya $C00000-$C80000 arasına koyma imkanına sahibiz. Böylece Amiga'mızın hafızasını 1 Mbyte Chip memory veya 512Kb Chip-512Kb Fast memory olarak belirleme şansına sahip oluyoruz. Lehim havyalarını ısıtmaya başlayalım... AMIGA DÜNYASI'nın daha önceki sayılarında (Sayı: 8, Sayfa: 48-49, Hardware Dersanesi), Amiga'nızın içindeki extra hafıza bölümüne, RAM entegrelerinin nasıl takılacağı, detaylı olarak anlatılmıştı. Anlatılan yöntem ile Amiga'nız 512 Kbyte Fast RAM'e sahip olur. Eğer 1 Mbyte Chip RAM yapmak isterseniz, Amiga'nın içinde birkaç lehimleme işiniz daha olacak demektir.
İlk iş olarak, RAM entegrelerini, Sayı: 8'deki açıklamayı örnek alarak yerlerine monte ediniz. Bu işlem bittikten sonra, bu sayıdaki şemamıza bir göz atınız. Dikkat edilirse, ROM entegresinin üzerinde, bir JUMPER bulunmaktadır. JP2 isimli bu jumper, üç kutucuktan oluşmaktadır. Orijinalde bu kutucuklardan, alttaki ile ortadaki kutucuklar birbirlerine lehimlidir, üstte bulunan kutucuk ise bunlardan ayrıdır. Eğer 1 Mbyte Chip RAM yapmak istiyorsanız, alttaki ve ortadaki kutucukların bağını kesip, 2. ile 3.'nün arasını dikkatlice lehimlemeniz gereklidir. Bunların dışında, işlemcinin yanında bir başka jumper daha bulunmaktadır. Bu jumper da üç kutucuktan oluşmaktadır. Eğer değişiklik yapılmamışsa, alttaki iki kutucuk birbirine lehimlidir, üstteki ile ortadaki kutucuklar birbirlerinden ayrıdır. Bazı modellerde, üç kutucuk olduğu gibi bırakın. Eğer bu tip bir makinaya sahipseniz, birbirlerine lehimleyiniz. Yani şekildeki b ve c kutucuklarını lehimleyip, a kutucuğunu bunlardan ayırınız. 8. sayısında anlatılan, 1 Mbyte yapımında, işlemcinin yanındaki JP7A jumper'ının lehimlenmesi gerekiyordu. Eğer bunu yapan okurlarımız varsa, bu sayıda anlatılan, Amiga'nız 1 Mbyte Chip RAM'ı yapmak için, bu şekilde düzeltmeleri gerekmektedir. RAM entegrelerini yerleştirdik, jumper'ları ayarladık, kapağını kapatıp güç kaynağına bağladık. Peki Amiga'da neler değişti bir bakalım. Öncelikle Chip Memory 1 Mbyte oldu. Chip Memory'nin bulunduğu adres alanı büyüdü ve $000000-$100000 adresleri arasındaki bölgeye yerleşti. Assembler ve ROM Library'lerinden anlayan ve kullanan okurlarımız için de bazı değişiklikler oluştu. Track Disk'in bulunduğu yer değişti ve kullanıcı alanı arttı. Daha önce $07FFFE'de bulunan Stack Pointer yer değiştirerek $0FFFFE'ye yerleşti. Böylece bize, arada kesinti olmadan kullanabileceğimiz çok büyük bir hafıza alanı kaldı. Bunların dışında bazılarımız için iyi, bazılarımız için kötü sayılabilecek değişiklikler de oldu. Resetten sonra tüm hafıza sıfırlanıyor. Böylece bilgisayar ilk açılıştaki halini alıyor. Bunun iyi yanı RESET virüsleriyle artık probleminiz kalmıyor. Kötü yanıysa, hafıza temizlendiği için, hafızada kalan resimleri veya sesleri RIP edemiyor, yani çalamıyoruz. Ayrıca virüs gibi çalışan monitör programları da (RomCrack, Interruptor, SİM...) artık çalışmıyor. Eğer 1 Mbyte Chip RAM yaptıysanız, Internal RAM Konnektörüne extra RAM takamazsınız. Yani hafızayı daha da büyütmek için alttaki port'u kullanamıyorsunuz. Ama hafızayı arttırmak için Amiga'nın yan port'unu kullanabilirsiniz.
EYLEMLERİMİZ DEVAM EDİYOR... BOOTER NEDİR? NASIL YAPILIR?...
Amiga'ya external disk drive takanlarımız bilirler; Amiga açıldığında, yüklemeyi her zaman internal drive'dan, yani orijinal drive'ından yapar. Buna boot etme denir. Eğer Amiga'nın dış drive'dan boot etmesini istersek, bazı arabirimler veya programlar kullanmamız gerekir. Atool gibi programlar yardımıyla, bilgisayarın hangi drive'a boot önceliği vereceğini belirleyebiliriz. Ancak böyle programların hataları vardır. Bunları bilgisayarı her açtığımızda yeniden yüklememiz gerekir. Reset programları olduklarından, virüs temizleyici programlar tarafından silinebilirler ve birçok programın yüklenmesinde sorun yaratırlar. Bu gibi sorunlarla uğraşmaktansa, Booter adını verdiğimiz arabirimi kullanmak çok daha akıllıcadır. Booter, bir switch yardımıyla drive'ların boot önceliğini değiştiren bir devredir. Switch'in pozisyonuna göre iç drive, DF0: veya DF1: olabilir.
Şimdi malzeme listemize geçelim. * 2 Adet 40'lı entegre soketi. * 1 Adet 2 yollu, 2 konumlu switch. * 20 cm 4'lü paralel kablo. (Paralel kablolar, genelde 10'lu veya daha fazlalı olarak satılır. Siz bunun 4'ünü ayırarak elde edebilirsiniz.)
Booter'ı yaparken kullanacağımız pinler, soketlerin 13. ve 14. pinleridir. Diğer bacaklar üzerinde herhangi bir işlem yapılmayacaktır. 1. soketin 13. ve 14. bacakları kesilir, buranın plastik olan kenarı havya ile ısıtılarak hafiften soyulur ve metal kısımlar ortaya çıkarılır. 4'lü kablonun yanyana olan iki ucu buradaki metallere ayrı ayrı lehimlenir. 2. soketin 13. ve 14. bacaklarının üst kısımları 4'lü kablonun diğer iki ucuna lehimlenir. 1. soket, 2. soketin üzerine takılır. Yalnız iki soketin 13. ve 14. bacaklarının birbirlerine değmesini engellemek için araya selobant benzeri bir şey yerleştirmelisiniz. Kablonun diğer tarafındaki dört ucu şemadaki gibi, switch'e lehimledikten sonra, iç drive'ın yanında bulunan 8520 No'lu EVEN CIA entegresini yönüne dikkat ederek yerinden çıkarın. Hazırladığımız booter'ı buradaki sokete takın. Üzerine de 8520'yi takın. Dikkat edilecek husus; soketin, booter'ın ve 8520'nin çentiklerinin aynı yönde yani drive'a bakıyor olmasıdır.
Booter'ın kontrolünü şu şekilde yapabiliriz. Booter'ı bilgisayara takmadan önce, bir ohmmetre veya kısadevre ölçer ile booter'ın 13. ve 14. bacakları kontrol edilir. İkisi arasında kısadevre varsa, booter hatalıdır. Bunu switch'in iki konumu için de deneyin.
Bu testten sonra, booter'daki 1. soketin 13. bacağı ile 2. soketin 13. bacağı kontrol edilir. Kısa devre varsa, 2 soketin 14. bacakları kontrol edilir. Bunlarda kısa devre ise, switch'in bulunmakta olduğu konumun sağlam olduğunu anlarız. Switch diğer konuma getirilir. Bu sefer deminki işlem çapraz olarak kontrol edilir. Yani 1. soketin 13. bacağı, 2. soketin 14. bacağı ile kısadevre olmalıdır. Aynı şekilde 1. soketin 14. bacağı, 2.'nin 13. bacağıyla kısa devre halinde bulunmalıdır. Eğer yaptığımız booter bu testlere doğru cevap veriyorsa, yanlış takılmadığı takdirde, mutlaka çalışacaktır. Booter'ı takarken soketlerin veya 8520'nin bacaklarının dışarda kalmamış veya kırılmamış olmasına dikkat edin.
Biz Türklerin en genel meraklarından biri, tanımadığımız aletlerin sağına soluna parmak sokmak, tuşlarına basmak ve açıkta gördüğümüz switch'leri şakır şukur açıp kapamaktır. Eğer tamirci koleksiyonunuza bir yenisini eklemek istemiyorsanız, Booter'ın switch'ini drive okuma halinde iken değiştirmeyiniz ve kurcalatmayınız.
VİRÜSSÜZ HAYAT, OH NE RAHAT... Burası ART Radyo III, Şimdi haberler:... Bugün, saat 13:00 civarlarında, kimliği meçhul bir program, $30700 adres yolundaki, bir text dosyasını tahrip ettikten sonra, DF1:'deki disketin KEY 880 bölgesini kullanılmaz hale getirip, Chip memory'nin üst kısımlarına doğru kaçmıştır. Komaya giren disket, diskdoctor'a yetiştirilemeden, yolda can vermiştir. Görgü tanıklarının verdiği eşgale göre, terörist programın 1024 byte boyunda, bir reset virüsü olduğu tespit edilmiştir. Olaydan sonra serial port'a telefon eden kimliği meçhul bir şahıs, olayı Byte Killer Virüs'ün (BKP) üstlendiğini ve eylemlerinin devam edeceğini bildirmiştir. Balistik raporuna göre, olayda, daha önce Deluxe Paint ve Lemmings disketlerini formatlayan programın kullanıldığı tespit edilmiştir. Terörist virüsün vurduğu maktul disket, 17-3-2078, Cuma günü, Saat 12.00'de, DF1:'de yapılacak merasimden sonra, formatlanarak huzura kavuşturulacaktır. Olaydan sonra açıklamada bulunan AMIGA Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı, sayın MC68000, olayı şiddetle kınadıklarını bildirerek, maktulün ailesine ve yakınlarına başsağlığı dilemiştir. Virüs Protector'un verdiği demece göre, DF1: ve DF0: drive'larında yoğun güvenlik önlemleri alınmış ve katilin aranmasına....
Diye devam eden, virüs terörüyle ilgili böyle haberlerle, pek yakın bir gelecekte karşılaşabiliriz. Peki o güne kadar bizim ilkel virüslerimizin yaptığı afetlerden nasıl kurtulacağız? Aşağıda anlatacağım yapımı basit olan devre, external disk drive'ı olan kullanıcıları, bütün virüslerin zararlarından korumaktadır.
Çoğumuz virüslerden nefret ederiz; ne de olsa hepimize az çok zararları olmuştur. Virüsler olur da, virüs kovucu programlar olmaz mı? Tabii ki olur. Ama her geçen gün değişik bir virüs çıkmaktadır. Bunun sonucu olarak, virüs kovucu programlar yetersiz kalıyorlar. O halde bu virüs işini nasıl halledeceğiz?
Bunun için çeşitli yollar vardır. Piyasamızda bulunan virus protector devreleri, sadece uyarı niteliği taşımaktadır. Virüs disketin boot'una kendini yazacağı zaman, devre faaliyete geçmekte ve bir ses veya ışıkla kullanıcıyı uyarmaktadır. Eğer kullanıcının refleksleri iyiyse, virüs diskete kendini yazmadan, Sihirli üç tuşa (Ctrl-Amiga-Amiga) basarak disketi kurtarabilir. Ama bu çaba genelde hüsranla sonuçlanır, virüs boot'a kendini yazmıştır bile.
Bizim devremiz, bir uyarı devresi veya virüs öldürücü bir devre değildir. Virüslerle beraber, onların zarar veremeyeceğinden emin olarak, çalışmanızı sağlayacak bir devredir. Devre DF1'deki drive'ın DKWE (Disk Write Enable) girişine bir switch bağlanmasıyla oluşur. Bu, port üzerindeki 16 No'lu giriştir. Switch'in OFF konumunda, DF1:'deki disk'e hiçbir bilgi kaydedilemez. Ama Amiga bilgiyi kaydedilmiş olarak görür. Bu sebeple yazma hatası vermez. Virüsler kendilerini diskete yazdıklarını sanarlar, ama böyle bir şey olamaz. Diskete veri kaydını, sadece switch'i ON konumuna getirdiğinizde yapabilirsiniz. Diğer konumda hiçbir bilgi kopyalayamaz ve formatlayamazsınız. Disket sadece okunabilir durumda bulunur. Ancak DF0:'daki disket yazılabilir durumdadır. Onu protect'lemeyi unutmayın. Eğer sistemde bulunan bütün drive'ları yazılamaz yapmak isterseniz, o zaman bilgisayarın içini açıp, 8364 No'lu PAULA entegresinin 39. bacağı ile soket arasına bir switch koymanız gerekir. Artık bunu lehimle veya booter'da olduğu gibi, soketlerle halletmek size kalmış bir seçenektir. Şekil 2'de gerekli çizimler bulunmaktadır.
AMIGA'NIZIN SES KALİTESİ YETERLİ DEĞİL Mİ? O HALDE AŞAĞIDAKİ DEVREYİ BİR DENEYİN!
Nedense Amiga'nın ses kalitesinin, ATARI'ninkinden aşağıda olduğu söylenir. Bu büyük bir ihtimalle program desteğiyle alakalı bir olaydır. Yine de Amiga için yeni çıkan 16 bit sound sampler kartı Amiga'yı çok büyük bir farkla öne çıkarabilecek. Artık örneklenecek sesler CD kalitesinde olacağından, müzisyenler Amiga'yı kullanmakla, birçok pahalı alete para yatırmaktan kurtulmuş olacaklar.
Bizim devremizin 16 bit sampler'la bir alakası yok; yaptığı iş sadece, Amiga'nın ses çıkış filtresini iptal ederek, filtrelenmemiş ham sesi almak. Bu devreyi kullandığınızda ses kalitesinin çok büyük bir miktarda arttığını göreceksiniz. Bu ses artışı, filtrede oluşan kayıpların yok edilmesinden kaynaklanıyor. Ayrıca devreye konulmuş olan switch ile, filtreyi istediğiniz zaman açmak veya kapamak size kalıyor. Devre basit bir devredir. Dikkat etmeniz gereken şey, lehim yaparken filtre entegresini fazla ısıtmamanız ve yanlış bacakları lehimlememenizdir. Şekilde görüldüğü üzere, 14 bacaklı, LF347 No'lu filtre entegresi (U14), GARY'nin sağında ve drive'ın altında kalmaktadır. Çentiği bilgisayarın arka kısmına doğru yönlenmiştir. Entegrenin 8. ve 14. bacaklarına birer kablo lehimlemeniz gerekmektedir. Buradan alacağınız kabloları, şemada gösterilen devreye birleştirmeniz gerekir. Ayrıca devreden çıkan iki kabloyu da bilgisayarın arkasındaki ses çıkışlarına lehimlemelisiniz. Lehim işleriniz bittiğinde, Amiga'nız yepyeni bir ses kalitesine kavuşmuş olacaktır.
Devrede kullanılan elemanlar: * 4 Adet 10 uF 25V Elektrolitik Kondansatör. * 1 Adet iki yollu, iki konumlu switch. * 1 Metre zil teli. ÖNEMLİ: Eğer yeterli elektronik bilginiz veya lehimleme tecrüveniz yoksa, bu işlemleri bilen birilerine veya Amiga tamir servislerine yaptırınız. Lehimleme işlerinizi 15-20 Watt'lık havya ile yapınız. Havyayı lehimleyeceğiniz yer üzerinde 5-10 saniyeden fazla tutmayınız. Eğer tutarsanız, fazla ısıdan, lehimlemekte olduğunuz entegre yanabilir veya yollar kalkabilir.
Amiga'nız Teleteknik malıysa ve garantisi henüz bitmemişse, bilgisayarın içini açmanız garantisinin sona ermesi anlamına gelir. Lütfen bunlara dikkat edin.
SORULARINIZ, CEVAPLARIMIZ 1. NewIO'da programdaki yazıcı seçeneğinden hariç, çekmece olarak da yazıcı seçeneği bulunmaktadır. Bunu açıklar mısınız?
2. Programdaki kütüphaneler nedir, biraz daha açıklar mısınız?
Erdal Karaseki 1. Sayın Erdal Karaseki, NewIO'da, programdaki yazıcı seçeneği, yaptığınız devrenin, baskılı devre şemasını, hızlı bir şekilde printer'a basar. Bu bir deneme çıktısıdır. Bu sebepten boyutları doğru değildir. Buradan aldığınız çıktı, şemayı test edebilmeniz içindir.
Çekmece olarak bulunan yazıcı seçeneği, NewIO'dan ayrı bir programdır. Bu program, çizmiş olduğunuz şemayı printer'a gerçek boyutlarıyla çizmenizi sağlar. Çıktı alabilmeniz için bu programın içinde bulunan parametrelerle yazıcıyı ayarlamanız gerekiyor. Genelde program parametreleri, Epson tipi yazıcılar için baştan ayarlanmıştır. Ama sizin yazıcınız daha değişik bir yazıcıysa, bunu programa tanıtmanız gerekir. 9 pin yazıcılar için Epson, 24 pin yazıcılar içinse EpsonQ ideal çıktıları verir.
2. NewIO'da bulunan kütüphaneler, programın can damarlarını oluştururlar. Kütüphaneler diyot, direnç, transistor, entegre, konnektör vs. gibi elemanların şemalarını içerirler. Siz herhangi bir kütüphaneyi hafızaya yükleyerek, onun içinde bulunan değişik ebatlardaki ve çeşitteki elemanları şemanızda kullanabilirsiniz.
Bunların dışında, NewIO_V3.0'da ortaya çıkan birkaç sorundan bahsetmek istiyorum. Bazen programda çizim yaparken, birden program çizim komutlarını kabul etmemeye başlıyor. Bu programın Türkiye piyasasında bulunan versiyonunun, iyi kırılmamış olmasından kaynaklanıyor. Programın orijinali Dongle adı verilen ve bilgisayarın Joystick girişine takılan, bir elektronik parçayı kontrol ediyor. Eğer bu parçayı bulamazsa çalışmayı kesiyor. Böyle bir durumla karşılaştığınızda, yapmış olduğunuz çizimi diskete save edin ve programı kapatıp, yeniden yükleyin. Bir diğer sorunsa, printer'dan çıktı alırken ortaya çıkıyor. Eğer yapmış olduğunuz çizim çok kompleksse, çıktı yaparken daha çok hafızaya ihtiyaç duyuyor. Eğer hafızanız yeterli değilse, printer çıktınız yarım kalıyor. Tek çözüm hafızayı büyütmek.
1. Chip Memory'nin 1 Mbyte olması için Amiga'da ne gibi işlemler yapmak gerekir?
2. Monitör programları ile assembler programlarında değişiklikler yapıyorum. Ancak bu Object programın printer çıktısını alamıyorum, neler yapmam gerekir?
Koray Özgür
1. Sayın Koray Özgür, Bu sayıda vermiş olduğum açıklamanın, Amiga'nızı 1 Mbyte ChipMem yapmanıza yardımcı olacağına inanıyorum.
2. Monitörlerde, printer'a çıktı almak için, 'Redirect Output' isimli bir komut bulunur. Yalnız her monitör programı bu komutu içermeyebilir. Genelde Amiga-Monitor ve Seka assembler serisi bu komuta sahiptir. Bu komut monitor'un çeşidine göre değişir. Örneğin: A-Mon_V2.11'de 'o' harfi, bu komutu belirler. Printer'a çıktı almak için, o PRT: veya o PAR: diye yazmanız gerekir. Bundan sonra yapacağınız her şey printer'a gidecektir. Yani printer'ı ekran olarak kullanmış olacaksınız.
Yukarıda açıklanmış olan üç devre de, halihazırda kullanılmakta olan devrelerdir. Eğer bilgisayarınız herhangi bir aksaklık çıkarırsa, hemen kapatıp, devreyi ve bağlantıları bir daha gözden geçirin. Bunlara rağmen aksaklık devam ediyorsa, en yakın Amiga tamircisine başvurmaktan çekinmeyin. Bilindiği üzere Amiga Katilleri için pişmanlık yasası bulunmamakta. Bunun yerine, tamirciye vereceğiniz yüklü bir kefaletle tahliye oluyorsunuz. Son pişmanlık fayda etmez. Amiga ameliyatlarımız gelecek ayda devam edecektir. Operasyonlarınızın kansız geçmesi ümidiyle, iyi günler diyor ve hepinize hayatta extra başarılar diliyorum.
En içten saygılarımla...